Դեռևս նախորդ տարի Տուրիզմի հայկական ֆեդերացիայի նախագահ Մեխակ Ապրեսյանն ասել էր, որ տարածաշրջանում և աշխարհաքաղաքական իրավիճակով պայմանավորված՝ Հայաստանը տուրիզմի համար նպատակային շուկա հանդիսացող շատ երկրներում՝ ամերիկյան ու եվրոպական,  «կարմիր» սահմանագծերով է ներկայացված։ Այսօր էլ այս առումով իրավիճակը չի փոխվել։

«Ցավոք, Հայաստանը շարունակում է ներկայացված մնալ «կարմիր» սահմանագծերով։

Վերջերս հանդիպում ունեցանք Գերմանիայից ժամանած Բունդեսթագի պատգամավորներից մեկի հետ, որի ժամանակ նաև այս հարցը քննարկեցինք։ Նա մեզ խոստացավ իր իրավասությունների շրջանակներում խնդիրը ներկայացնել Գերմանիայում։ Սակայն հարցի լուծման համար միայն մեկ երկրի հետ աշխատելով՝ հնարավոր չէ արդյունքի հասնել։

Իհարկե, մեզ միշտ հավաստիացնում են բոլոր մակարդակներում՝ Արտգործնախարարության, Զբոսաշրջության կոմիտեի, Էկոնոմիկայի նախարարության, բոլոր պլատֆորմներով հնարավորինս այս հարցը բարձրացնում են, ինչն իրականում շատ կարևոր է։ Մենք հույս ունենք, որ խաղաղության գործընթացի շրջանակներում այս հարցը պետք է լուծվի։

Ցավոք, Հայաստանը դեռևս եվրոպական մեզ համար շատ կարևոր երկրներում, Միացյալ Նահանգներում, Ճապոնիայում մնում է «կարմիր» գոտիավորմամբ ներկայացվել»,- 168.am-ի հետ զրույցում նշեց Մեխակ Ապրեսյանը։

Ըստ նրա, շատ կարևոր է, որ այս հարցը քննարկելու համար շատ հանդիպումներ ու քննարկումներ տեղի ունենան, մինչ այս հանդիպումներ են ունեցել Էկոնոմիկայի, Արտաքին գործերի նախարարությունների, Զբոսաշրջության կոմիտեի ներկայացուցիչների հետ, նաև համապատասխան երկրների դեսպանատների հետ։ Համատեղ քննարկումներ են տեղի ունեցել։

Մեխակ Ապրեսյանի խոսքով՝ եթե այս «կարմիր» գոտիավորումը չլիներ, ապա այսօր զբոսաշրջության ոլորտում գրանցված թվերն ավելի բարձր կլինեին։

«Կարևոր է ոչ միայն քանակական, այլև որակական առումով, կարծում եմ՝ շատ լավ արդյունքներ կունենայինք։ Կարծում եմ՝ սրանից ավելի շատ տուժում է կազմակերպված տուրիզմը, ինդիվիդուալ կրկին շատերը գալիս են Հայաստան, շատ մեծ ուշադրություն չդարձնելով, այսպես ասած՝ այդ «նախազգուշացմանը»։ Շատերը այս կամ այն աղբյուրներից իմանալով ՀՀ-ում տիրող իրական իրավիճակի մասին, գալիս են մեր երկիր։ Չմոռանանք նաև, որ շատ հեղինակավոր պարբերականներ մշտապես հակառակ պատկերն են ներկայացնում, որ անվտանգ ու հանգիստ երկրներից մեկն է։ Սա շատ կարևոր ցուցանիշ է։

Կրկնում եմ՝ ինդիվիդուալ առումով Հայաստան գալիս են, բայց կազմակերպված զբոսաշրջությունը, որն ավելի պատասխանատու է և զբոսաշրջային ընկերությունները տեսնելով իրենց երկրների արտաքին գերատեսչությունների պաշտոնական կայքերում «կարմիրով» ներկայացված լինելը, միշտ չէ, որ ռիսկ են անում կազմակերպված ձևով զբոսաշրջային խմբեր բերել Հայաստան»,- շեշտեց մեր զրուցակիցը։

Շարունակելով թեման, Տուրիզմի հայկական ֆեդերացիայի նախագահն ընդգծեց՝ կազմակերպված զբոսաշրջությունը մշտապես հատուկ ու ողնաշարային նշանակություն ունի Հայաստանում և առհասարակ տարբեր երկրներում կայուն ու պատասխանատու զբոսաշրջություն ունենալու համար։

Արծվաշենը՝ պատմական Հայաստանի բնակավայրերից մեկը, իր աշխարհագրական դիրքով, պատմությամբ և ճակատագրով առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում հայոց պատմության մեջ։ Խորհրդային տարիներին այն վարչականորեն պատկանում էր Հայկական ԽՍՀ Կրասնոսելսկի շրջանին:

Գտնվելով Գետաբեկի և Թովուզի շրջանների հարևանությամբ՝ Արծվաշենը պահպանել է իր հայկական դիմագիծը, պատմական հիշողությունն ու ազգային ինքնությունը։ Գյուղի սկզբնավորման և ծագումնաբանության մասին հետաքրքիր մանրամասներ է հայտնում երջանկահիշատակ պատմաբան, ճարտարապետ Սամվել Կարապետյանը, որն Արծվաշենի մասին մի կարևոր ուսումնասիրություն է տպագրել 2004 թվականին իր «Հյուսիսային Արցախ» կոթողային աշխատությունում: Նա, մասնավորապես, գրում է.

«Արծվաշենցիների նախնիները ԺԸ դարի վերջին Արցախի Ջրաբերդ գավառից նախ տեղափոխվել են ՀԽՍՀ Շամշադինի շրջանի (այժմ՝ Տավուշի մարզի Շամշադինի ենթաշրջան) Չորաթան գյուղ, ապա ԺԹ դարի կեսերին վերաբնակվել Փառաքերտ-Փարագյուղ (Փարաքյանդ) լքված հայկական գյուղատեղիում և հիմնել Արծվաշենը (Բաշգյուղը): Վերաբնակեցման տարեթվի վերաբերյալ առկա տեղեկությունները միանշանակ չեն, բայց դա տեղի է ունեցել 1845-1859 թթ. միջակայքում. «Գյուղը հիմնադրվել է 1845-ին» կամ «Գիւղը հիմնուած է 1852 թուին. գաղթել են Ներքին Չորաթանից…», կամ «Չորաթանից եկած 39 ընտանիքները… 1854 թվականին հիմնում են Արծուաշէնը…», նաև՝ «Գյուղը հիմնադրվել է 1859 թ.»: (Սամվել Կարապետյան, «Հյուսիսային Արցախ», Երևան, 2004, էջ 530):

 

Գյուղի հիմնադրման և արդեն իսկ այդ պահին հայ-թուրքական բախումների մասին կա մի ուշագրավ պատմություն.

«Արծուաշէնցիների եւ դաշտաբնակ թուրքերի միջեւ՝ սկսւում է մարտավէճ: Թուրքերը հայերից պահանջում են հեռանալ իրենց հարազատ, իրենց համար արօտավայր հանդիսացող տարածքից: Արծուաշէնցիները պնդում են, որ իրենք իրենց հարազատ հողում են: Այս վէճը վճռւում է ըմբշամարտի եւ ցլամարտի միջոցով: Հայերի ըմբիշը՝ Արզուման Դալլաքեանը և Սահականց Ծաղիկ ցուլը յաղթող են դուրս գալիս, եւ տարածքային վէճը լուծւում է յօգուտ հայերի»: (Նույն տեղում, էջ 530):

 

Արծվաշենում հիմնադրման պահից ի վեր և դրա հետագա ընթացքում մեկ տասնյակից ավել են հասնում հայ-թուրքական, իսկ 1918 թվականից հետո հայ-թաթարական բախումները: Այդ մեծաթիվ բախումների ցանկում կանդրադառնանք մասնավորապես 1905-1906 թվականների հայ-թուրքական բախումներին, որի ընթացքում արծվաշենցիները ջախջախիչ հարված են հասցրել թուրք հրոսակներին, իսկ թշնամին կրելով մեծաթիվ կորուստներ կարողացել է ճողոպրել մարտի դաշտում թողնելով մեծաթիվ զոհեր և վիրավորներ:

«Թուրքերն Արծվաշենի վրա հարձակվել են 13 անգամ: 1906 թ. հունվարի 19-ին (հին տոմարով հունվարի 6-ին) տեղի է ունենում Ղազախի, Գանձակի, Բայազեդի թուրքերի առաջին հարձակումը: Այդ դեպքերի մասին մամուլը նշել է.

«Շամշադինի հայ գիւղերէն Բաշքեանդի մէջ ալ տեղի ունեցած են ընդհարումներ, բայց շնորհիւ տեղացիներու խելամիտ կարգադրութեան եւ դաշնակցական քաջ երիտասարդներու հերոսական ինքնապաշտպանութեան, թուրքերը պարտուած են: Առաջին յարձակումը տեղի ունեցած է յունւարի 6-ին 4-5000 թուրքերու կողմէ, որոնք մեծ կորուստներ տալով յետ մղուած են»: «Հայրենիք», 10.05.1906: Նաև՝ «Յառաջ», 24.01.1906: Այդ դեպքերի մասին չափազանց արժեքավոր են Մ. Աստվածատրյանի հուշերը.

 

«1906 թ. հունվարի 19-ին հեռվից երեւաց թուրքերի ղոշունը (խառնամբոխը): Նրանք գալիս էին սայլերով, զինված ձիավորներով, առջեւում էր Սեիդ-մոլլան…: Ամբոխը մոտենում էր միանգամայն հանգիստ, համոզված, որ դիմադրություն չի լինի: Այդ համոզմունքն առավել ամրապընդվեց, երբ մոտիկից տեսան մեռյալ գյուղն ու մի քանի անտեր անասուններ: Իրենց հրետանային համազարկին պատասխան չստանալով թուրքերն ընդհուպ մոտեցան գյուղին…: Բաշքենդի մարտիկներն անհամբեր սպասում են Հայկի ազդանշանին:

Նա հրամայել էր խնայել փամփուշտները, թույլ տալ, որ թշնամին մոտենա դիրքերին մինչեւ 50-60 քայլ…: …Դիրքերում դրությունը հասնում է ծայրահեղ լարվածության: …Առաջին իսկ համազարկը շփոթեցնում է թուրքերին: …Շշմած թուրքերը ետ են քաշվում տալով մեծ թվով սպանվածներ ու վիրավորներ: Իսկ երբ որոտում է թնդանոթը, նրա արտառոց որոտից սարսափահար փախչում են՝ խուճապի մատնվելով: Հետո, ուշքի գալով, նորից են անցնում հարձակման: Մարտերը տևում են երկու օր: Պարտված թուրքերը սպանվածներին բարձում են սայլերին ու հեռացնում անառիկ Բաշքենդից: Սա առաջին հարձակումն էր Բաշքենդի վրա»:  (Նույն տեղում, էջ 531):

Արծվաշենի պատմությունը հայ ժողովրդի՝ հայրենի հողի հանդեպ ունեցած նվիրումի, տոկունության և ինքնապաշտպանության վառ վկայություններից է։ Գյուղի բնակիչները տասնամյակներ շարունակ ստիպված են եղել պայքարել իրենց բնակավայրի, ընտանիքների և ազգային ինքնության պահպանման համար։

Սակայն Արծվաշենի պատմությունը չի սահմանափակվում միայն XIX դարի և XX դարասկզբի իրադարձություններով: Թշնամու հետ բախումներն ու ինքնապաշտպանական մարտերը շարունակվել են նաև հետագա տասնամյակներում։ Հաջորդիվ կանդրադառնանք 1918 թվականից հետո մինչև Արցախյան առաջին պատերազմն Արծվաշենում տեղի ունեցած մարտերին և գյուղի բնակիչների հերոսական պայքարին։

Զ. Շուշեցի

—

Արհեստական բանականության համաշխարհային մրցավազքում հաջողության հասնելու համար այլևս բավարար չէ միայն նորարար գաղափար ունենալը։ Մրցակցությունը պահանջում է տվյալներ, հաշվողական հզորություններ, որակյալ մասնագետներ, միջազգային հաճախորդներ և մեծ կապիտալ։

Այս պայմաններում հայկական ծագում ունեցող տեխնոլոգիական ընկերությունները փորձում են իրենց տեղը գտնել համաշխարհային շուկայում՝ առաջարկելով լուծումներ տվյալների մշակման, ձայնային տեխնոլոգիաների, էներգետիկայի և այլ ոլորտներում։

Որոշ ընկերություններ արդեն ներգրավել են տասնյակ-միլիոնավոր դոլարների ներդրումներ և համագործակցում են միջազգային խոշոր կազմակերպությունների հետ։ Սակայն նրանց հաջողությունը նաև ավելի լայն հարց է առաջ բերում՝ կարո՞ղ է Հայաստանը դառնալ ոչ միայն տեխնոլոգիական մասնագետներ արտահանող երկիր, այլև համաշխարհային շուկայի համար մրցունակ AI արտադրանքներ ստեղծող կենտրոն։

YerevaNN հետազոտական կազմակերպության՝ 2026 թվականի օգոստոսին հրապարակած «Հայաստանի AI էկոհամակարգը» զեկույցում ներկայացված են արհեստական բանականության ոլորտում գործող 114 կազմակերպություններ, որոնց թվում են արտադրանք մշակող ընկերություններ, խորհրդատվական և տեխնոլոգիական ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններ, ինչպես նաև այլ բիզնեսների ներսում գործող AI թիմեր։ Զեկույցը քարտեզագրում է նաև 23 ակտիվ հետազոտական խմբեր։ Այս տվյալները վկայում են, որ Հայաստանում ձևավորվել է AI էկոհամակարգ, սակայն դրա տարբեր ուղղությունները դեռևս զարգացման տարբեր փուլերում են, իսկ միջազգային մակարդակի հետազոտությունների ծավալը սահմանափակ է։

Հայկական ընկերությունների գործունեության առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ դրանցից մի քանիսը չեն փորձում ստեղծել համընդհանուր նշանակության արհեստական բանականության մոդելներ, այլ կենտրոնանում են ավելի նեղ, մասնագիտացված խնդիրների վրա։ Այդպիսի մոտեցումը թույլ է տալիս մրցակցել կոնկրետ շուկաներում՝ առանց տեխնոլոգիական հսկաների հետ բոլոր ուղղություններով մրցելու անհրաժեշտության։

Տվյալները՝ որպես AI արդյունաբերության ռազմավարական ռեսուրս

Այս ուղղության հետաքրքիր օրինակներից է SuperAnnotate-ը, որը հիմնադրվել է 2018 թվականին եղբայրներ Տիգրան և Վահան Պետրոսյանների կողմից։ Ընկերությունը մշակում է գործիքներ և ծառայություններ, որոնք օգնում են կազմակերպություններին պատրաստել, մշակել և գնահատել արհեստական բանականության մոդելների ուսուցման համար անհրաժեշտ տվյալները։

AI համակարգերի զարգացման մասին խոսելիս հիմնական ուշադրությունը սովորաբար կենտրոնանում է մոդելների հզորության վրա։ Սակայն դրանց արդյունավետությունը մեծապես կախված է նաև ուսուցման համար օգտագործվող տվյալների որակից։ Տվյալների սխալ պիտակավորումը, թերի հավաքածուները կամ գնահատման խնդիրները կարող են սահմանափակել նույնիսկ հզոր մոդելների հնարավորությունները։ Հետևաբար՝ տվյալների պատրաստման և որակի վերահսկման գործիքները դարձել են AI արդյունաբերության կարևոր բաղադրիչներից մեկը։

SuperAnnotate-ի պաշտոնական տվյալներով՝ ընկերությունը մինչև 2025 թվականը ներգրավել էր ընդհանուր առմամբ 50 միլիոն դոլարի Series B ֆինանսավորում։ Ներդրողների թվում են Dell Technologies Capital-ը, NVIDIA-ն և Databricks Ventures-ը։ Ընկերությունը նաև համագործակցում է AI ոլորտի առաջատար կազմակերպությունների հետ՝ տրամադրելով տվյալների մշակման, գնահատման և մոդելների կատարելագործման լուծումներ։

SuperAnnotate-ի օրինակը ցույց է տալիս, որ հայկական ծագում ունեցող ընկերությունը կարող է համաշխարհային շուկայում դիրքավորվել ոչ թե որպես հերթական AI հավելվածի հեղինակ, այլ որպես ենթակառուցվածքային լուծումներ առաջարկող կազմակերպություն։ Այս շուկայում մրցակցությունը, սակայն, պահանջում է շարունակական տեխնոլոգիական զարգացում, տվյալների որակի ապահովում և խոշոր հաճախորդների երկարաժամկետ վստահություն։

Wirestock․ ստեղծարար բովանդակությունից մինչև AI լաբորատորիաներ

Հայկական տեխնոլոգիական ընկերությունների մեկ այլ օրինակ է Wirestock-ը, որը փոխել է իր սկզբնական բիզնես մոդելը՝ ստեղծարար բովանդակության տարածման հարթակից վերածվելով AI համակարգերի մշակողների համար տվյալներ մատակարարող ընկերության։

2023 թվականին ընկերությունը վերակենտրոնացրել է գործունեությունը՝ պատկերներ, տեսանյութեր, դիզայնի նյութեր, խաղային բովանդակություն և եռաչափ մոդելներ տրամադրելով AI լաբորատորիաներին։ Այս փոփոխությունն արտացոլում է ամբողջ ոլորտում տեղի ունեցող գործընթացը․ գեներատիվ AI համակարգերի զարգացումը մեծացնում է բազմամոդալ տվյալների պահանջարկը, իսկ որոշ դեպքերում հաճախորդներին անհրաժեշտ են ոչ միայն արդեն գոյություն ունեցող նյութեր, այլև հատուկ առաջադրանքների համար ստեղծված տվյալների հավաքածուներ։

TechCrunch-ի՝ 2026 թվականի մայիսի 14-ի հրապարակման համաձայն՝ Wirestock-ը ներգրավել է 23 միլիոն դոլարի Series A ներդրում։ Ներդրումային փուլը գլխավորել է Nava Ventures-ը, իսկ մասնակիցների թվում են եղել SBVP-ն, Formula VC-ն և I2BF Ventures-ը։ Ընկերության ներկայացրած տվյալներով՝ դրա հարթակում գրանցված էին ավելի քան 700 հազար նկարիչներ և դիզայներներ, իսկ տարեկանացված եկամտի ցուցանիշը հասել էր 40 միլիոն դոլարի։ Սա ընկերության հաղորդած ցուցանիշ է և չպետք է շփոթել աուդիտով հաստատված տարեկան ֆինանսական հաշվետվության հետ։

Wirestock-ի օրինակը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ ցույց է տալիս՝ տեխնոլոգիական ընկերության աճը միշտ չէ, որ պահանջում է զրոյից նոր շուկա ստեղծել։ Երբեմն ավելի արդյունավետ է արդեն գոյություն ունեցող բիզնեսի ակտիվները, հաճախորդների բազան և մասնագիտական համայնքը հարմարեցնել նոր ձևավորվող պահանջարկին։

Միաժամանակ այս շուկան ունի իր բարդությունները։ Տվյալների աղբյուրների օրինականությունը, հեղինակային իրավունքները, բովանդակություն ստեղծողների համաձայնությունը և տվյալների օգտագործման թափանցիկությունը դառնում են կարևոր մրցակցային գործոններ։ Հետևաբար, երկարաժամկետ հաջողությունը կախված է ոչ միայն տվյալների ծավալից, այլև դրանց ձեռքբերման և օգտագործման պայմաններից։

Krisp․ մասնագիտացված տեխնոլոգիա՝ համաշխարհային շուկայի համար

Հայկական տեխնոլոգիական էկոհամակարգում առանձնահատուկ տեղ ունի նաև Krisp-ը, որը հայտնի է իրական ժամանակում ձայնային հաղորդակցությունից ֆոնային աղմուկը հեռացնելու տեխնոլոգիայով։ Ընկերության լուծումները նախատեսված են առցանց հանդիպումների, զանգերի և ձայնային հաղորդակցության այլ ձևերի համար։

Krisp-ի օրինակը ցույց է տալիս մասնագիտացված AI արտադրանքի մրցակցային առավելությունը։ Ընկերությունը պարտադիր չէ ստեղծի ամեն ինչ կարողացող մոդել, եթե կարողանում է կոնկրետ խնդիրը լուծել բավական բարձր որակով և իր տեխնոլոգիան ինտեգրել այն հարթակներին ու աշխատանքային գործընթացներին, որոնք օգտագործում են միլիոնավոր մարդիկ։

Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է այնպիսի շուկաներում, որտեղ հաճախորդները պատրաստ են վճարել ոչ թե AI-ի առկայության, այլ չափելի արդյունքի համար։ Ձայնային հաղորդակցության դեպքում այդ արդյունքը կարող է լինել ավելի հստակ խոսքը, աղմուկի նվազեցումը կամ օգտատիրոջ աշխատանքի արդյունավետության բարձրացումը։

Սակայն մասնագիտացված AI ընկերություններն էլ պաշտպանված չեն մրցակցությունից։ Խոշոր տեխնոլոգիական կազմակերպությունները կարող են նման գործառույթներ ներառել իրենց սեփական արտադրանքներում, իսկ նոր մոդելները՝ արագ նվազեցնել տեխնոլոգիական առավելության պահպանման ժամանակահատվածը։ Հետևաբար, ընկերությունների համար կարևոր է շարունակաբար կատարելագործել արտադրանքը, պահպանել որակի բարձր մակարդակը և ձևավորել այնպիսի տեխնոլոգիական առավելություն, որը դժվար կլինի արագ կրկնօրինակել։

AI-ն՝ էներգետիկայի և ֆիզիկական աշխարհի համար

Հայկական AI էկոհամակարգը սահմանափակված չէ միայն ծրագրային ապահովմամբ։ Մեկ այլ հետաքրքիր ուղղություն է AregAI-ն, որը մշակում է արևային էներգետիկ կայանների կառավարման և սպասարկման համար նախատեսված AI լուծումներ։

Dealroom-ի տվյալներով՝ 2024 թվականին հիմնադրված և Երևանում տեղակայված ընկերությունը միավորում է արևային կայանների վերաբերյալ տվյալները, սենսորների և անօդաչու թռչող սարքերի միջոցով ստացվող տեղեկատվությունը և կանխատեսող վերլուծությունը։ Նպատակն է՝ ավելի արագ հայտնաբերել սարքավորումների խնդիրները, բարելավել կայանների աշխատանքը և նվազեցնել շահագործման ծախսերը։

Այս ուղղությունը կարևոր է, քանի որ AI-ի կիրառումը գնալով ընդլայնվում է թվային միջավայրից դեպի իրական ենթակառուցվածքներ։ Էներգետիկայի ոլորտում նույնիսկ համեմատաբար փոքր արդյունավետության բարելավումը կարող է ֆինանսական նշանակություն ունենալ, հատկապես, երբ խոսքը բազմաթիվ արևային կայանների կառավարման մասին է։

AregAI-ի վերաբերյալ Dealroom-ի հրապարակման համաձայն՝ ընկերությունը 2025 թվականի հոկտեմբերին ներգրավել է seed փուլի ներդրում Granatus Ventures-ից, թեև ֆինանսավորման չափը հրապարակված չէ։ Սա ցույց է տալիս նաև հայկական ստարտափների ֆինանսավորման մասին տվյալների սահմանափակությունը․ որոշ դեպքերում հայտնի են ներդրողները կամ զարգացման ուղղությունները, բայց ոչ ընկերության ամբողջական ֆինանսական պատկերը։

AregAI-ի նման օրինակները կարևոր են Հայաստանի համար, քանի որ ցույց են տալիս AI-ի կիրառման հնարավորություններն էներգետիկայի, արդյունաբերության և այլ ոլորտներում։ Միաժամանակ անհրաժեշտ է տարբերակել տեխնոլոգիական խոստումները գործնական արդյունքներից․ միջազգային ընդլայնման հեռանկարները գնահատելու համար կարևոր են իրական հաճախորդների թիվը, ներդրված լուծումների արդյունավետությունը, եկամուտներն ու կրկնվող վաճառքների ծավալը։

Ֆինանսավորումը դեռևս հաջողության վերջնական չափանիշ չէ

Հայկական ծագում ունեցող AI ընկերությունների ներգրաված ներդրումները վկայում են միջազգային ներդրողների հետաքրքրության մասին, բայց ֆինանսավորումն ինքնին չի երաշխավորում երկարաժամկետ հաջողություն։ Ներդրումային փուլը հնարավորություն է տալիս ընդլայնել թիմը, զարգացնել արտադրանքը և մուտք գործել նոր շուկաներ, սակայն դրանից հետո ընկերությունը պետք է ապացուցի, որ կարող է ստեղծել կայուն բիզնես։

AI ոլորտում այս հարցը հատկապես կարևոր է։ Հզոր մոդելների մշակումը և գործարկումը կարող են պահանջել մեծ հաշվողական ռեսուրսներ, տվյալների ձեռքբերման զգալի ծախսեր և մասնագիտացված աշխատուժ։ Միաժամանակ տեխնոլոգիաներն արագ են զարգանում, և այսօրվա մրցակցային առավելությունը կարող է կարճ ժամանակում կորցնել իր նշանակությունը։

Ուստի հայկական ստարտափների հաջողությունը գնահատելիս անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն ներդրումների չափը, այլև եկամուտների աճը, հաճախորդների պահպանումը, արտադրանքի օգտագործման ծավալները և այն շուկաների չափը, որտեղ գործում են ընկերությունները։ Կարևոր է նաև հասկանալ՝ ընկերությունն ունի՞ սեփական տեխնոլոգիա և մտավոր սեփականություն, թե՞ հիմնականում ծառայություններ է մատուցում այլ կազմակերպությունների։

Այս տարբերակումը կարևոր է Հայաստանի ամբողջ տեխնոլոգիական ոլորտի համար։ Միջազգային հաճախորդներին ծրագրային ապահովման և ինժեներական ծառայությունների մատուցումը կարող է ապահովել աշխատատեղեր ու արտարժութային եկամուտներ։ Սակայն սեփական արտադրանքների զարգացումը լրացուցիչ հնարավորություն է ստեղծում կուտակելու մտավոր սեփականություն, ձևավորելու երկարաժամկետ եկամտի աղբյուրներ և ավելի մեծ արժեք պահպանելու ընկերության ներսում։

Հայաստանի հնարավորություններն ու սահմանափակումները

Հայաստանում AI ոլորտի զարգացման համար կարևոր գործոններից են ինժեներական կրթությունը, տեխնոլոգիական ընկերությունների փորձը, հետազոտական խմբերի ձևավորումը և միջազգային կապերը։ Միևնույն ժամանակ փոքր ներքին շուկան սահմանափակում է տեղական պահանջարկի հնարավորությունները, ինչի պատճառով բազմաթիվ ընկերություններ հենց սկզբից պետք է մտածեն միջազգային հաճախորդների մասին։

YerevaNN-ի 2026 թվականի զեկույցում նշվում է, որ Հայաստանում առկա են AI հետազոտության, կրթության և հաշվողական ենթակառուցվածքների զարգացման հիմքեր։ Ըստ զեկույցի՝ 2026 թվականի օգոստոսի դրությամբ Հայաստանի երեք հիմնական հարթակներում՝ Երևանի պետական համալսարանում, Eleveight AI-ում և Firebird-ի ենթակառուցվածքում, ընդհանուր առմամբ փաստագրված էր 6736 գործող տվյալների կենտրոնային գրաֆիկական պրոցեսոր։ Սակայն միայն սարքավորումների քանակը չի ցույց տալիս, թե որքան արդյունավետ են դրանք օգտագործվում Հայաստանի հետազոտողների, ուսանողների և ընկերությունների կողմից։

Մյուս կարևոր մարտահրավերը հետազոտական կարողությունների զարգացումն է։ Միջազգային մակարդակում մրցունակ AI արտադրանք ստեղծելու համար անհրաժեշտ է ոչ միայն կիրառել արդեն հասանելի մոդելները, այլև զարգացնել սեփական գիտելիքը, հետազոտական թիմերը և բարդ տեխնոլոգիական խնդիրներ լուծելու կարողությունը։ Սա պահանջում է երկարաժամկետ ֆինանսավորում, որակյալ մասնագետների պատրաստում և համալսարանների ու բիզնեսի միջև ավելի արդյունավետ համագործակցություն։

Հայաստանի համար մեկ այլ խնդիր է մասնագետների պահպանումը։ Միջազգային շուկան առաջարկում է ավելի մեծ ֆինանսական հնարավորություններ և մասնագիտական աճի ուղիներ, ուստի տեղական ընկերությունները պետք է կարողանան ստեղծել այնպիսի աշխատանքային միջավայր, որտեղ մասնագետները կարող են ոչ միայն կատարել առաջադրանքներ, այլև մասնակցել արտադրանքի և տեխնոլոգիայի ռազմավարական զարգացմանը։

Ի վերջո, հայկական AI ընկերությունների միջազգային մրցունակությունը կախված է ոչ թե մեկ հաջողված ստարտափի կամ խոշոր ներդրումային գործարքի, այլ ամբողջ էկոհամակարգի զարգացումից։ Անհրաժեշտ են նոր ընկերություններ, հետազոտական կենտրոններ, ներդրողներ, միջազգային գործընկերություններ և այնպիսի պայմաններ, որոնք թույլ կտան հաջողված արտադրանքներին ընդլայնվել՝ պահպանելով իրենց տեխնոլոգիական կարողությունների մի մասը Հայաստանում։

Հայկական AI ստարտափների փորձը ցույց է տալիս, որ փոքր երկրի ընկերությունները կարող են տեղ գտնել համաշխարհային շուկայում՝ կենտրոնանալով մասնագիտացված խնդիրների վրա և առաջարկելով միջազգային հաճախորդների համար իրական արժեք ունեցող լուծումներ։ SuperAnnotate-ը, Wirestock-ը, Krisp-ը և AregAI-ն ներկայացնում են տարբեր ուղղություններ, սակայն նրանց օրինակներում ընդհանուր է շուկայի կոնկրետ պահանջարկը բացահայտելու և դրա շուրջ արտադրանք կամ ծառայություն կառուցելու կարևորությունը։

Հիմնական հարցն այլևս միայն այն չէ, թե Հայաստանը կարո՞ղ է ստեղծել միջազգային հաջողություն գրանցող AI ստարտափներ։ Ավելի կարևոր է՝ կարո՞ղ է երկիրը ձևավորել այնպիսի միջավայր, որտեղ այդ հաջողությունները կդառնան շարունակական, նոր ընկերությունների համար հասանելի, իսկ տեխնոլոգիական և տնտեսական արժեքի զգալի մասը կձևավորվի հենց Հայաստանում։

Սիրարփի Աղաբաբյան

—

Հոկտեմբերի 28-ին ԱԺ-ում Կառավարության հետ հարցուպատասխանի ժամանակ Արտաքին գործերի և միջազգային առևտրի նախարար Արարատ Միրզոյանն անդրադարձել էր Բաքվում ապօրինի պահվող գերիներին, հայտարարելով, որ Հայաստանը դիմել է 3-րդ երկրներին` Բաքվում պահվող հայ գերիներին այցելելու կամ նրանց հարցերով զբաղվելու համար, սակայն դեռ ոչինչ չի ստացվում։
Բացի այդ, 3-րդ երկրներին ուղղված ՀՀ իշխանությունների դիմումները չեն աշխատել, ու նրանք հրաժարվել են որևէ առաքելություն իրականացնել։

Միրզոյանի վստահեցմամբ` գերիների հարցը ՀՀ իշխանությունների մշտական օրակարգի մասն է, շատ զգայուն հարց է, որի դեպքում կոնկրետ արդյունքն է կարևոր, որը հիմա չկա, դրա համար իմաստ չկա այդ մասին խոսել։

«Սա է դառը իրականությունը. դիմել ենք ու չի ստացվում։ Չեմ ուզում այդ երկրների անունները տալ, քանի որ աշխատելու ենք նրանց հետ։ Անընդհատ թմբկահարում եք` իբր ձև կա, ու մենք չենք անում։

Մենք ունենք այստեղ ճանապարհ, որն ուղիղ անցնում է Ադրբեջանի հետ ուղիղ երկխոսության միջոցով»,- նշել էր նախարարը։

Արցախի Հանրապետության «Արդարություն» կուսակցության համահիմնադիր և համանախագահ Հակոբ Հակոբյանի խոսքով՝ քանի դեռ ՀՀ-ում այս իշխանությունն է՝ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ, գերիների վերադարձը կախված է Ադրբեջանի քմահաճույքից։

«Հայ գերիների խնդրի շահառուն ոչ թե երրորդ երկրներն են, այլ ՀՀ կառավարությունը՝ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ։ Սակայն տեսնում ենք, որ այս իշխանությունն այդքան էլ շահագրգռված չէ և ցանկացած պահի բերում է տարբեր պատճառներ, որպեսզի արդարացնի իր անգործությունը։ Դրա համար այս պահին խոսել  գերիների վերադարձի իրատեսության մասին՝ տեղին չէ։ Այն շահագրգիռ մարմինը, որը պետք է ամեն ինչ աներ, որպեսզի օր առաջ գերիներին ազատեր, ՀՀ իշխանությունն է, բայց նրանք ոչինչ չեն անում»,- 168.am-ի հետ զրույցում նշեց Հակոբ Հակոբյանը։

Նրա բնորոշմամբ՝ իշխանությունը պարզապես ցույց է տալիս, թե ինչ կարողանում՝ անում է, սակայն որևէ բան տեսանելի չէ։

Ինչ վերաբերում է գերիներին ուղղված նամակներին, որոնց մասով Նիկոլ Փաշինյանն առաջարկել էր «Ադրբեջան ուղարկել փոստի միջոցով», Հակոբ Հակոբյանը նկատեց՝ երկու երկրների ղեկավարները կարող էին պայմանավորվել, մեխանիզմներ մշակել ու փոխանցել այդ նամակները։

«Ես չեմ կարող ասել, թե հիմա որքանով Նիկոլ Փաշինյանը կկարողանա այդ նամակները փոխանցել, բայց մեխանիզմներ կարող են ներդնել՝ նամակները ապօրինի պահվող գերիներին փոխանցելու համար»,- ընդգծեց Հակոբ Հակոբյանը։

Հիշեցնենք՝ 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանն Արցախի դեմ սկսած պատերազմից հետո խաղաղ բնակիչներին սպանելու սպառնալիքի տակ սեպտեմբերի 27-ից սկսած գերեվարեց Արցախի նախկին բարձրաստիճան ռազմաքաղաքական ղեկավարությանը։

Սեպտեմբերի 27-ին Հակարիի կամրջից Ադրբեջանը գերեվարեց Արցախի նախկին պետնախարար Ռուբեն Վարդանյանին և ՊԲ նախկին հրամանատարի տեղակալ Դավիթ Մանուկյանին։ Իսկ սեպտեմբերի 28-ին Արցախի նախկին արտգործնախարար Դավիթ Բաբայանը հայտարարություն էր տարածել՝ նշելով, որ ադրբեջանական կողմը պահանջել է իր ժամանումը Բաքու՝ համապատասխան հետաքննության համար։

Բաքվում պահվող հայ գերիներին ադրբեջանական ռազմական դատարանը ապօրինի դատապարտել է կա՛մ ցմահ, կա՛մ 16-19 տարվա ազատազրկման։

Կառավարությունը 39 միլիոն 750 հազար դրամով կավելացնի 2026 թվականի պետական բյուջեի ծախսերը․ Արդարադատության նախարարության կողմից չզեկուցվող հարցերի փաթեթով նախագիծ էր ներկայացվել, որի նպատակն էր լրացուցիչ ֆինանսական միջոցներ հատկացնել անվճարունակության գործերով կառավարիչներին՝ իրենց մատուցած ծառայությունների դիմաց փոխհատուցում վճարելու համար:

Հիմնավորումից տեղեկանում ենք, որ 2026 թվականի պետական բյուջեով «Սնանկության գործերով կառավարչական ծառայությունների ձեռքբերում» միջոցառման համար սկզբնապես նախատեսվել էր 85 միլիոն դրամ 1133 սնանկության գործի հաշվարկով, սակայն տարվա ընթացքում գործերի փաստացի քանակն արդեն գերազանցել է սպասումները. Արդարադատության նախարարությունն արդեն իսկ վճարել է 1166 գործի գծով փոխհատուցում․ օգոստոսի 17-ի դրությամբ բյուջեից ծախսվել է 84.5 մլն դրամ, իսկ սեպտեմբեր-դեկտեմբեր ժամանակահատվածի համար մնացել է ընդամենը 500 հազար դրամ մնացորդ:

Մինչդեռ, սեպտեմբերի 25-ի դրությամբ կառավարիչներից արդեն ստացվել են դիմումներ ևս 243 գործի համար (որոնց ֆինանսավորման պահանջը կազմում է 17.7 մլն դրամ), իսկ մինչև տարեվերջ կանխատեսվում է ևս 287 նոր գործի ավելացում: Ընդհանուր առմամբ, բյուջեի դեֆիցիտը լրացնելու համար անհրաժեշտ է դարձել ապահովել ևս 530 գործի ֆինանսավորում:

Որտե՞ղից են ներգրավվելու միջոցները

Լրացուցիչ ծախսերը կֆինանսավորվեն Քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման (ՔԿԱԳ) գծով գանձված պետական տուրքերի հաշվին: Օրենսդրական փոփոխությունների համաձայն՝ 2026 թվականի հունվարի 1-ից այս տուրքերն ուղղվում են պետական բյուջե:

«Երբ մենք ասում ենք՝ ընդդիմություն, պետք է հարց տանք` այս ընդդիմության մի հատվածը 2018 թվականին հրապարակներում ի՞նչ էր անում. Իհարկե, ոչ Փաշինյանին, ոչ ընդդիմության մի հատվածին դուր չի գալիս, երբ ասում ենք՝ գունավոր հեղափոխություն է տեղի ունեցել: Իրենք հրապարակներում դրա մասնակիցն են եղել, հիմա ի՞նչ ասեն… ասեն՝ տհաս ենք եղել, չենք հասկացել, գնացել ընկել ենք այդ արտասահմանյան գործակալական ցանցերի ջրե՞րը… Թե՞ ասեն՝ մենք դրանց հետ դաշնակից ենք… ամենահեշտ տարբերակը գտել են, ասում են` Սերժ Սարգսյանը բերեց, հանձնեց իշխանությունը: Իրենց էլ որ ասում ես՝ բա դուք այդ օրերին հրապարակներում ի՞նչ էիք անում… Դրա գնահատականը մի օր պետք է տրվի։

Մինչև 2018-ը 10 տարի այդ մարդիկ ի՞նչ են արել, ինչո՞վ են զբաղվել, 10 տարի ո՞ւմ դեմ են պայքարել… Անգամ ադրբեջանական հարձակման` ապրիլյան պատերազմի օրերին, ՊՊԾ գնդի գրավման օրերին… ո՞վ` իրեն ո՞նց էր պահում, կոկրետ շրջանակներ իրենց ո՞նց էին դրսևորում, մեդիաներով ի՞նչ էին խոսում, սոցիալական ցանցերում ո՞նց էին արտահայտվում… գագաթնակետն էլ վերջում 2018-ի ցույցերին նրանց ուղիղ մասնակցությունն էր…»,- «Պրեսսինգ» հաղորդաշարում, խոսելով 2018 թվականի իրադարձություններն իրենց ձեռնտու ուղղությամբ թեքող ընդդիմադիր դաշտի մի հատվածի մասին, ասաց Սաթիկ Սեյրանյանի զրուցակիցը՝ պատմական և քաղաքական գիտությունների թեկնածու Միհրան Հակոբյանը: 

Վերջինս նկատեց՝ պարկեշտ մարդը, հատկապես իրեն քրիստոնյա համարող մարդը չի կարող ասել՝ ժողովուրդն էսպես որոշեց. եթե ես ունեմ իմ ճշմարտությունը, ուրեմն, իմ ճշմարտության համար պետք է գնամ խաչվեմ այնպես, ինչպես իմ Աստված է խաչվել։

«Ասենք՝ եթե 200 000 հոգի որոշում է, որ ինքն իսլամ է ուզում ընդունել, դո՞ւ էլ ես ընդունելու…Կամ մասսայական պսիխոզ է, մի 50 000 հոգի որոշել է գնալ, կամրջից գցել իրեն, գնալու ես հետները գցվե՞ս…Էդ ի՞նչ կատեգորիա է: Ես չեմ կարծում՝ դրա պատասխանները մենք կստանանք, որովհետև էն, ինչ արվում է  հատուկ ծառայություններով, դա երբեք ապացուցելի չէ, բայց էդ հարցադրումները մնալու են պատմության մեջ՝ ո՞րդ ո՞ր երկրի հատուկ ծառայությունների բզբզելով ինչ եք արել՝ սկսած 1992-ից, որի հետևանքը եղավ 2018-ը»,- ասաց Միհրան Հակոբյանը:

Նրա խոսքով՝ ընդդիմության որոշ շրջանակներ ամեն ինչ անում են, որպեսզի իրենց մաքրեն, ցույց տան, իբրև թե իրենք կապ չեն ունեցել Նիկոլին բերելու հետ։

Իրենք գիտեն, չէ՞, հանրային տրամադրությունները, իրենք գիտեն՝ հանրային ընկալման մեջ Նիկոլն ով է։ Նիկոլը հանրային ընկալման մեջ էն աթարն է դարձել, որ մեկը վերցնում է, ուզում է քսի մյուսի վրա, մյուսին կեղտոտի։ Այ էդ է Նիկոլը դարձել հանրային ընկալման մեջ։ Բայց այդ խոսակցությունները, չեմ կարծում՝ որևէ տեղ տանելու են մեզ։ Ո՞վ բերեց Նիկոլին, ո՞վ չբերեց։ Ձեր գործը Նիկոլին լարելը չի՞։ Բա լարեք, հեռացրեք։ Ձեր գործը Նիկոլ Փաշինյանին իշխանազրկե՞լն է, Նիկոլ Փաշինյանից Հայաստանը փրկե՞լն է։ Դուք էդ դրոշն եք բարձրացրել։ Նիկոլին լարե՞լն է ձեր գործը։ Բա հեռացրեք։ Ումի՞ց ի՞նչ եք ուզում։ Նիկոլին Պողոսը բերեց, Պետրոսը բերեց, սև շունը բերեց. էդ խոսակցությունն ի՞նչ է փոխում… Կրկնում եմ` էդ խոսակցությունը լավ տեղ չի տանելու, որովհետև մի օր իսկականից ոմանց նյարդերը չեն դիմանալու…»,- ասաց Միհրան Հակոբյանը:

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

—

Վեհափա՛ռ Տեր,

Շնորհավորում եմ Ձեզ օծման և գահակալության 27-րդ տարեդարձի առթիվ։

Մեր ազգի հազարամյա ողջ պատմության ընթացքում եղել է Ամենայն Հայոց Հայրապետի օծման ընդամենը 132 իրադարձություն։ Առաջին Հայրապետի՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի օծումից մինչև Ձեր օծումը ձգվում է մեր ազգի հոգևոր շարունակականության անխզելի շղթան՝ իր 132 օղակներով։ Այդ շղթան ոսկե թելի պես անցնում է հայ ազգի ու մեր Հայրենիքի պատմության միջով՝ սերունդներին փոխանցելով մեր հավատքն ու ինքնությունը։

Մաղթում եմ Ձեզ քաջառողջություն, արևշատություն և անսասան կորով՝ շարունակելու Ձեր հայրապետական առաքելությունը՝ ի զորություն մեր Սուրբ Եկեղեցու, ի միաբանություն մեր ժողովրդի և ի բարօրություն Հայրենիքի։

Թող Տերը պահապան ու զորավիգ լինի Ձեզ, իսկ Ձեր հայրապետական գավազանը՝ միշտ ծաղկյալ։

Որդիական խոնարհումով՝
Սամվել Կարապետյան

—

Իրանի շուրջ աճող լարվածության, հարվածները վերսկսելու «Իսրայելի» սպառնալիքների, ինչպես նաև Թրամփի և ամերիկացի պաշտոնյաների՝ մոտալուտ «ռազմական գործողության» մասին բացահայտ նախազգուշացումների համապատկերին մեդիատիրույթում կրկին արդիականացել է Իրանի դեմ պատերազմին Ադրբեջանի մեղսակցության թեման:

Ընդ որում, պետք է նշել, որ Բաքուն կտրականապես մերժում է իր մասնակցությունն Իրանին հասցվող հարվածներին։ Այնուամենայնիվ, լրատվամիջոցներում հիշատակել են CNN-ի հետաքննությունը:

Կովկասյան կենտրոնն առաջարկում է իրավիճակի վերլուծությունը։

 Հեռուստաալիքի վարկածով՝ այդ ուժերը գործել են Ադրբեջանի հարավում՝ իրանական սահմանի մոտ գտնվող մի քանի կետերից: Դրանցից ամենամոտը գտնվել է Թավրիզից՝ «իսրայելական» հարվածների ենթարկված քաղաքներից մեկից մոտ 60 մղոն (մոտ 96–100 կմ) հեռավորության վրա: Իրավիճակին ծանոթ CNN-ի չորս աղբյուրների տվյալներով՝ զորակազմը բաղկացած է եղել տասնյակ մարդկանցից։ Սկզբնապես այդ ուժերը նախատեսվում էին որպես հնարավոր փրկարարական թիմեր՝ Իրանի երկնքում «իսրայելական» ինքնաթիռների խոցման դեպքերի համար, սակայն առաքելությունն ընդլայնվել է՝ ներառելով հետախուզություն, գաղտնալսող սարքավորումների տեղադրում և անօդաչու թռչող սարքերի (ԱԹՍ) գործողություններ: Սա «Իսրայելին» հնարավորություն էր տալիս կարևոր դիտակետ ունենալ Հյուսիսային Իրանի նկատմամբ։

Ադրբեջանի տարածքի հետ աղբյուրների կողմից կապվող առանցքային գործողություններից մեկը 2026 թվականի մարտի 4-ին ԻՀՊԿ հետախուզության հատուկ գործողությունների ստորաբաժանման ղեկավար Ռահման Մոգադամի սպանությունն է, որին «Իսրայելը» մեղադրում էր 2024 թվականին Դոնալդ Թրամփի դեմ մահափորձ նախապատրաստելու մեջ։ 

Հաջորդիվ անօդաչու թռչող սարքերը հարվածել են Նախիջևանի օդանավակայանին. Բաքուն պատասխանատվությունը բարդել է Իրանի վրա, իսկ Թեհրանը հերքել է այդ լուրը։ Շուտով Ադրբեջանը հայտարարեց երկրի կրիտիկական ենթակառուցվածքների, ինչպես նաև «իսրայելական» (հրեական) օբյեկտների դեմ ԻՀՊԿ-ի դավադրության բացահայտման մասին, իսկ «Իսրայելն» ավելի ուշ հաստատեց «Մոսադի», ՑԱԽԱԼ-ի և «Շին Բեթի» համատեղ գործողության բնույթը:

Նախապատրաստությունները, ըստ CNN-ի աղբյուրների, սկսվել են դեռևս 2026 թվականի հունվարի կեսերին՝ Իրանում զանգվածային բողոքի ակցիաները ճնշելու շրջանում։ «Իսրայելը» հույս ուներ համաժամեցնել տեղակայումը սպասվող հարվածների հետ, որոնք Թրամփը չեղյալ հայտարարեց վերջին պահին: 

«Իսրայելը» շարունակեց գործել ինքնուրույն՝ օգտագործելով, ի թիվս այլ միջոցների, անտեսանելի (ստելս) ինքնաթիռներ և հատուկ նշանակության ուժեր՝ սարքավորումներ տեղադրելու համար: Դրանից կարճ ժամանակ անց «Իսրայելի» արտաքին գործերի նախարար Գիդեոն Սաարն այցելեց Բաքու։ 

Ադրբեջանական կողմը կտրականապես հերքում է բոլոր մեղադրանքները։ ԱՄՆ-ում Ադրբեջանի դեսպանատունը CNN-ին հայտնել է երրորդ երկրների դեմ սեփական տարածքի օգտագործման վերաբերյալ «անհիմն պնդումների հաստատուն մերժման» մասին: ԱԳՆ-ն և այլ կառույցներ նյութն անվանել են «ամբողջովին անհիմն» և «տեղեկատվական մանիպուլյացիա»՝ ուղղված տարածաշրջանի ապակայունացմանը:

Ավելի ուշ Բաքուն CNN-ի դեմ հայց է ներկայացրել ամերիկյան դատարան։ Բաքվի պաշտոնական ներկայացուցիչները շարունակում են հրապարակումն ապատեղեկատվություն անվանել ՝ պնդելով, թե իբր տեխնիկապես հնարավոր չէ գաղտնի տեղակայել ռազմական ուժեր, որոնք կարող են հայտնաբերել արբանյակները կամ իրանական հատուկ ծառայությունները: Նշենք, որ դատաքննություն մինչ օրս տեղի չի ունեցել։ Ավելին, 2026 թվականի հոկտեմբերի 8-ին CNN-ը հայցը մերժելու միջնորդություն է ներկայացրել։ ԱՄՆ Սահմանադրության առաջին փոփոխությունն արգելում է կառավարություններին (ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ՝ օտարերկրյա) զրպարտության հայցեր ներկայացնել լրատվամիջոցների դեմ՝ իրենց գործողությունները քննադատելու համար։ CNN-ը հայցն անվանել է «վտանգավոր» և գրաքննության արտահանման փորձ:

Աշխարհաքաղաքական համատեքստ 

CNN-ի նյութը տեղավորվում է «Իսրայելի» և Ադրբեջանի հարաբերությունների վաղուց հայտնի «այսբերգի» տրամաբանության մեջ։ Ավելի վաղ Իլհամ Ալիևը հենց այսպես էր բնութագրել Բաքվի և Թել Ավիվի կապերը՝ համեմատելով դրանք այսբերգի հետ, որի 90 տոկոսը թաքնված է ջրի տակ: 

«Իսրայելը» Բաքվի ժամանակակից սպառազինության (այդ թվում՝ ղարաբաղյան հակամարտություններում կիրառված համակարգերի) առանցքային մատակարարներից է, ադրբեջանական նավթի գնորդ, ինչպես նաև հետախուզության ու տեխնոլոգիաների ոլորտում կարևոր գործընկեր:

Ադրբեջանն իր հերթին՝ հասանելիություն է ստանում Վաշինգտոնում «իսրայելական» լոբբիին, ինչպես նաև Թուրքիայի, Ռուսաստանի, Իրանի ու Արևմուտքի միջև հավասարակշռություն պահպանելու հնարավորություն է ձեռք բերում: 

Մոտ 765 կմ երկարությամբ ընդհանուր սահմանը, էթնիկ ու պատմական կապերը (Իրանի հյուսիսում ապրող ադրբեջանական բնակչությունը) և փոխադարձ կասկածներն այս տարածաշրջանը տասնամյակներ շարունակ դարձրել են «իսրայելական» հետախուզության հետաքրքրության բնական գոտի: 

2026 թվականի պատերազմը բացահայտեց «Իսրայելի» առաջապահ դիրքերի ավելի լայն ցանց՝ Իրաքում, ԱՄԷ-ում (ներառյալ՝ «Երկաթե գմբեթ» համակարգերի տեղակայումը) և Սոմալիլենդում (որպես հեռահար թռիչքների լոգիստիկ հանգույց)։ 

Սա Իրանի շուրջ հյուսիսից, արևմուտքից և հարավից ստեղծեց «օղակի» էֆեկտ՝ էապես ընդլայնելով գործառնական շառավիղը։ 

Բաքվի համար նման համագործակցությունն ակնհայտ ռիսկեր է պարունակում՝ անմիջական ներգրավվածություն շատ ավելի մեծ հարավային հարևանի հետ հակամարտության մեջ, երկրի ներսում ու Նախիջևանում իրանական դիվերսիոն գործունեության հնարավոր ուժեղացում, ինչպես նաև Թեհրանի հետ հարաբերությունների բարդացում, որը վաղուց է մեղադրում Ադրբեջանին «Իսրայելին» պլացդարմ տրամադրելու մեջ։ 

Գնահատում և հետևանքներ 

Բաքուն շարունակում է վիճարկել CNN-ի հետաքննության հավաստիությունը՝ նշելով, որ Իրանն այդ հարցը պաշտոնական մակարդակով չի բարձրացրել այն սրությամբ, որը կարելի էր սպասել:

Միևնույն ժամանակ, իսրայելա-ադրբեջանական կապերի բուն կառուցվածքը, իրանական ցանցերի դեմ համատեղ գործողությունների պատմությունը և դեպի Իրան «Հյուսիսային դռան» տրամաբանությունը սցենարը միանգամայն իրատեսական են դարձնում։ 

CNN-ի հրապարակումը, անկախ բոլոր մանրամասների ճշգրտությունից, Բաքվին զրկել է «ճշմարտանման ժխտողականության» (plausible deniability) զգալի մասից և Թեհրանին տվել ներքին ու արտաքին քարոզչության համար հարմար նարատիվ։ 

Տարածաշրջանային անվտանգության ճարտարապետության տեսանկյունից այս պատմությունը ցույց է տալիս մի քանի կարևոր միտումներ։ 

Նախ՝ ոչ ֆորմալ հակաիրանական կոալիցիաների խորացումը, որոնք դուրս են գալիս դասական «Աբրահամյան համաձայնագրերի» ձևաչափի սահմաններից։ 

Երկրորդ՝ Կովկասի վերածումը գլոբալ դերակատարների և տարածաշրջանային տերությունների ստվերային պատերազմի հարթակի։ 

Երրորդ՝ Ադրբեջանի հավասարակշռող ռազմավարության փխրունությունը. որքան խորն է ինտեգրումն «Իսրայելի» հետ անվտանգության ոլորտում, այնքան բարձր է հնարավոր բացահայտման գինը։

Չորրորդ՝ լրատվամիջոցների և արտահոսքերի դերը՝ որպես բուն աշխարհաքաղաքականության գործիք. թե ով և ինչու է արտահոսել այդ տեղեկատվությունը հակամարտության ակտիվ փուլից ամիսներ անց, մնում է բաց հարց։

Իրանի վրա նոր հարձակման աճող սպառնալիքի խորապատկերին լրատվամիջոցներում CNN-ի հետաքննության արդիականացումը՝ «շոկային տեղեկատվության» շեշտադրմամբ և Ալիևի վարչակարգի նկատմամբ քննադատական վերաբերմունքով, արտացոլում է այն տրամադրությունները, որոնք շրջանառվում են թուրքալեզու և ադրբեջանական տեղեկատվական տարածքում: 

Դրանք ուժեղացնում են բևեռացումը. Բաքվի ընդդիմախոսների համար սա «ծախվածության և վտանգավոր խաղի» ապացույց է, իսկ աջակիցների համար՝ տեղեկատվական հարձակման հերթական փորձ։

Արդյունքում, 2026 թվականի գաղտնի հյուսիսային ճակատը, նույնիսկ, եթե այն գոյություն է ունեցել միայն մասամբ, արդեն իսկ ազդել է տարածաշրջանում ռիսկերի և դաշինքների ընկալման վրա, որտեղ հետախուզության, դիվանագիտության և պատերազմի միջև սահմաններն ավելի ու ավելի են պղտորվում: 

«ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆ» 

kavkazcenter.com

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—

«Դասեր» հաղորդաշարի հյուրը՝ ՀՀ Ազգային ժողովի «Ուժեղ Հայաստան» ընդդիմադիր խմբակցության պատգամավոր, Վայոց ձորի նախկին մարզպետ, ՀՀ արտակարգ դեսպանորդ և լիազոր նախարար, Լեհաստանում ՀՀ նախկին դեսպան Էդգար Ղազարյանը, խոսեց նաև Նիկոլ Փաշինյանի անոնսած արտահերթ ընտրությունների մասին:

Վերջինս նախ նշեց՝ Նիկոլ Փաշինյանը չի որոշում՝ մեր երկրում արտահերթ ընտրություն լինելո՞ւ է, թե՞ չէ: Դա Սահմանադրությամբ է կարգավորվում:

«Արտահերթ ընտրություն կարող է լինել, երբ վարչապետի պաշտոնը թափուր լինի, 2 անգամ վարչապետ չկարողանան ընտրեն, նոր լուծարվի: Ոչ թե վարչապետն է որոշում ԱԺ-ի ճակատագիրը, այլ հակառակը՝ ԱԺ-ն է որոշում վարչապետի և կառավարության ճակատագիրը: Պաշտոնավարման 1 տարին որ լրացավ, ԱԺ-ն կարող է անվստահություն հայտնել վարչապետին: Դու ո՞վ ես՝ որոշես: Ղալաթ կանես, կգնաս արտահերթի: Հեն է՝ մենք քեզ կհանենք, ռադ կանենք, Սամվել Կարապետյանին վարչապետ կընտրենք՝ լավագույն թեկնածուին: Բայց ես Նիկոլ Փաշինյանի մեջ մի կենդանի բջիջ գտել եմ: Էդ բջիջն ասում է՝ վարչապետի պաշտոնը թափուր մնալու համար վարչապետը պետք է հրաժարական տա:

Իսկ ինչի՞ ես հրաժարական տալիս, ընդունո՞ւմ ես, որ չես կարողանում ղեկավարես: Եվրոպացիներն ասում են՝ այ ընկեր, Եվրոպան այստեղ է, դու ուրիշ տեղ ես գնացել, Միջին Ասիայում դու ի՞նչ գործ ունես… Ամբողջ օրը խոսում ես Եվրոպա մտնելուց, միջինասիաներից տուն չես գալիս: COP արեցիր, մի եվրոպացի երկրի ղեկավար չեկավ: Ուզում ես՝ հրաժարական տաս, տուր, տեղդ նորմալ վարչապետ կգա»,- ասաց Էդգար Ղազարյանը:

Նա նաև նկատեց՝ ՔՊ-ի 64 հոգանոց խմբակցությունում լուրջ խնդիրներ կան:

«Ավելին, Աննա Հակոբյանի ազդեցության տակ եղող պատգամավորներն այս գումարման ԱԺ-ում չկան: Գիտեք՝ Ռուբեն Ռուբինյանին ե՞ն հարգում: Հարգեն, պատգամավորները նիստերին ներկա կլինեն: Չի լինում այնպես, որ Նարեկ Կարապետյանը նիստին ներկա լինի, ու մեր ֆրակցիայից մեկը բացակայի»,- ասաց ԱԺ պատգամավորը:

Նրա խոսքով՝ ՔՊ-ի մեծ մասը քաղաքական բազա ու գիտելիք չունի:

«Մի փոքր իշխանության փոփոխություն նշմարվի, Սամվել Կարապետյանի դռան դեմը հերթ է լինելու»,- եզրափակեց Էդգար Ղազարյանը:

Մանրամասները՝ տեսանյութում:

—

168TV-ի «Ռանդևու» հաղորդման հյուրը Հանրապետական կուսակցության գործադիր մարմնի անդամ, Ազգային ժողովի «Պատիվ ունեմ» խմբակցության նախկին ղեկավար Հայկ Մամիջանյանն է։

Հարցազրույցի ընթացքում Մամիջանյանը խոսել է իր մանկության, ընտանիքի, քաղաքականություն մտնելու, Հանրապետական կուսակցությանը միանալու որոշման, Սերժ Սարգսյանի հետ առաջին բովանդակային հանդիպման, 2018 թվականի իրադարձությունների և անձնական կյանքի մասին։

«Չես կարող բարոյական լինել 9-ից 6-ը, իսկ 6-ից հետո՝ հակառակը»,- ասում է Մամիջանյանը՝ նշելով, որ միշտ փորձում է հնարավորինս փոքր պահել հանրային և անձնական կերպարների տարբերությունը։

Նրա խոսքով՝ հեռուստաեթերում երբեմն կարող է խիստ կամ մեծամիտ թվալ, սակայն ինքն իրեն այդպիսին չի համարում։ Ավելին՝ ասում է, որ երջանիկ է իր շրջապատով, սիրում է մարդկանց հետ շփվել և չի կարծում, թե մարդկանց միջև պատնեշներ է ստեղծում։

«Իմ մանկությունը շատ երջանիկ է եղել»

Հայկ Մամիջանյանը մանկության տարիները հիշում է ջերմությամբ՝ չնայած այն դժվարություններին, որոնց միջով անցել է իր սերունդը։ Նա պատմում է, որ ընտանիքում դաստիարակությունը խիստ էր, բայց արդարամիտ, իսկ ծնողներից փոխանցված արժեքային սկզբունքներին մինչ օրս հավատարիմ է:

Ընտանեկան դաստիարակության մասին խոսելիս նա առանձնացնում է մի սկզբունք՝ յուրաքանչյուր մարդ պետք է գիտակցի, որ կարող է ինչ-որ հարցում իրենից լավը լինել։

Մամիջանյանի խոսքով՝ ընտանիքում նաև աշխատանքի և պարտականությունների նկատմամբ առանձնահատուկ վերաբերմունք է եղել։ Նա հիշում է տատիկի խոսքերը, որը չէր ընդունում «մայրիկին օգնելու» ձևակերպումը՝ ընդգծելով, որ տան գործերը բոլորի պարտականությունն են։

«Մեր ընտանիքում շատ ուժեղ կանայք են եղել»,- նշում է նա՝ ընդգծելով, որ հենց այդ միջավայրն է ձևավորել կնոջ դերակատարման վերաբերյալ իր պատկերացումները։

Պարիս Հերունին ինձ սովորեցրել է հայրենասիրություն

Մամիջանյանը պատմում է, որ մանկության տարիներին հաճախ է եղել իր տատիկի եղբոր՝ գիտնական Պարիս Հերունու կողքին, որին ինքն անվանում էր «Պարիս քեռի»։

Նրա բնորոշմամբ՝ Հերունին բացառիկ մարդ էր, որից դեռ փոքր տարիքից սովորել է գիտելիքի արժեքը, աշխատասիրությունը և հայրենասիրությունը։

«Իմ համար հայ ազգն ամենալավն է աշխարհում։ Ունի՞ դա ռացիոնալ բացատրություն, իհարկե՝ ոչ, բացարձակ չունի»,- ասում է Մամիջանյանը։

Նա ընդգծում է, որ հայրենիքը սիրելը չպետք է հակադրել առաջադեմ հայացքներին, և անընդունելի է համարում սեփական ազգը կամ երկիրը նվաստացնելու փորձերը՝ ավելի խելացի կամ զարգացած երևալու համար։

Խոսելով իր ընտանիքի պատմության մասին՝ Մամիջանյանը նշում է, որ իր նախնիների անունները կապված են Երևանի և Հայաստանի մի շարք կարևոր կառույցների ստեղծման հետ։ Նա հիշատակում է Հաղթանակի կամուրջը, Պոլիտեխնիկական համալսարանի հիմնական մասնաշենքը, Կիևյան կամուրջը և այլ կառույցներ՝ ընդգծելով, որ այդ ժառանգությունը միաժամանակ հպարտության և պատասխանատվության զգացում է առաջացնում։

«Երբեք չեմ փոշմանել, որ հանրապետական եմ դարձել»

Անդրադառնալով քաղաքականություն մտնելու որոշմանը՝ Հայկ Մամիջանյանը պատմում է, որ դեռ ուսանողական տարիներից ակտիվ մասնակցություն է ունեցել ինքնակառավարման մարմինների աշխատանքին, իսկ Պոլիտեխնիկն ավարտելուց հետո առաջարկներ է ստացել մի քանի կուսակցություններից։

2012 թվականին նա որոշել է անդամակցել Հանրապետական կուսակցությանը։

Նրա խոսքով՝ այդ ընտրությունը հեշտ ճանապարհ չէր, քանի որ երիտասարդ մասնագետի համար այլ կուսակցություններում առաջ գնալու հնարավորություններն ավելի մեծ կարող էին լինել։

«Ես երբևէ կյանքումս չեմ փոշմանել այդ որոշման համար»,- ասում է Մամիջանյանը։

Նա հիշում է նաև, որ 2018 թվականից հետո, երբ ղեկավարում էր կուսակցության երիտասարդական կազմակերպությունը, նոր անդամներին չէր խոստանում պաշտոններ կամ հեշտ կյանք։ Փոխարենը վստահեցնում էր, որ իրենք չեն ամաչելու Հանրապետական կուսակցությանն անդամակցելու համար։

Սերժ Սարգսյանից սովորել եմ նաև նրա լռությունից

Մամիջանյանը պատմում է ՀՀ երրորդ նախագահ Սերժ Սարգսյանի հետ իր առաջին բովանդակային հանդիպման մասին, որը տեղի է ունեցել 2018 թվականի աշնանը, երբ վերջինս նրան վստահել է երիտասարդական կազմակերպության ղեկավարի պարտականությունները։

Նրա խոսքով՝ Սերժ Սարգսյանի հանգստությունը, վստահությունը և լուռ ուժը տպավորիչ էին։

«Նախագահը շատ քչախոս է։ Իր կարծիքը քո այս կամ այն ասածի կամ արածի մասին դու երբեմն պետք է հասկանաս տողատակերում, իսկ երբեմն՝ միմիկայի փոփոխությունից»։

Մամիջանյանի գնահատմամբ՝ Սարգսյանը նաև ներողամիտ մարդ է, և շատերը, ըստ նրա, օգտվել են այդ հանգամանքից։

Նա պատմում է, որ Սերժ Սարգսյանը հաճախ մարդկանց որոշումները թողնում էր իրենց վրա՝ ասելով՝ «քո որոշումն է»։ Մամիջանյանի խոսքով՝ ոմանք այդ վերաբերմունքն ընկալել են որպես համաձայնություն, մինչդեռ դա բոլորովին այլ բան է նշանակել։

2018-ին շատերը հեռացան, իսկ ոմանք…

Հարցազրույցի ընթացքում Հայկ Մամիջանյանն անդրադառնում է նաև 2018 թվականի քաղաքական իրադարձություններին և այն մարդկանց, որոնք այդ ժամանակ հեռացան Հանրապետական կուսակցությունից։

Նա շեշտում է, որ իր համար այդ մարդկանց հետ խոսելու իմաստ այլևս չկա, քանի որ յուրաքանչյուրն ինքն է պատասխանատու իր խղճի առաջ։

Նա նաև հիշում է այդ ժամանակաշրջանում սոցիալական ցանցերում իր և իր ընտանիքի հասցեին հնչած վիրավորանքները։ Պատմում է, որ նույնիսկ իր մոր հասցեին գրառումներ էին արվում, իսկ մայրը ջնջում էր դրանք, որպեսզի որդին չտեսներ։

Ինչպե՞ս է ծանոթացել ապագա կնոջ հետ

Անձնական կյանքի մասին խոսելիս Մամիջանյանը պատմում է, որ ապագա կնոջ՝ Մարգարիտայի հետ ծանոթացել է Անդրանիկ Մարգարյանի անվան քաղաքական դպրոցում։

Մարգարիտան այդ դպրոցի ունկնդիրներից էր։ Նրանք ծանոթացել են 2018 թվականին, իսկ երկու տարի անց՝ ամուսնացել։

Հետաքրքիր դրվագ է հիշում նաև՝ կապված այն ժամանակվա մի լուսանկարի հետ։ Դասերից մեկի օրը տեղի էին ունենում քաղաքական հայտնի լարված իրադարձություններ, նա սպասում էր՝ տեսնելու, թե ունկնդիրներից քանիսը կհամարձակվեն գալ դասի։ Արդյունքում շատերը եկել էին, և խմբով լուսանկարվել էին։ Նրանց թվում էր նաև Մարգարիտան։

«Ընկերությունը պետք է ինքդ սարքես, կռվես, փորձություններ անցնես»

Մամիջանյանը խոսում է նաև իր երկարամյա ընկերական շրջապատի մասին, որի հիմնական մասը ձևավորվել է դեռ դպրոցական տարիներին։

Նրա խոսքով՝ ընկերությունը պարզապես հաճելի ժամանց չէ, այլ ամենօրյա աշխատանք, հոգատարություն և պատասխանատվություն։

Պատմում է մի դեպք, երբ ուսանողական տարիներին ընկերոջից պարտքով գումար էր խնդրել։ Ընկերը սկզբում չէր կարողացել օգնել, քանի որ ինքն էլ վարկի մարման խնդիր ուներ, սակայն մի քանի ժամ անց զանգել էր և ասել, որ կարողացել է գումար գտնել ու պատրաստ է իրեն տալ։

«Էն պահից, երբ ինքը իմացավ, որ ինձ էլ ինչ-որ բան է պետք, փողը բացարձակապես էական չէ այստեղ, ընդամենը վերաբերմունքի ցուցիչ է»,- պատմում է նա։

Մամիջանյանի խոսքով՝ իր ընկերները կյանքի ամենաբարդ ու ամենալավ պահերին եղել են իր կողքին, և հենց այդ մարդիկ են իր հարստությունը։

«Կամքի ուժը մկան է, այն պետք է մարզել»

Խոսելով իր առօրյայի և կարգապահության մասին՝ Մամիջանյանը նշում է, որ արդեն շուրջ հինգ տարի ամեն առավոտ գնում է մարզասրահ։

Նրա համար մարզվելը միայն առողջության հարց չէ, այլ առաջին հերթին՝ կարգապահություն։

«Դիսցիպլինան շատ հաճախ կարող է կոմպենսացնել ինտելեկտը, մասամբ կարող է կոմպենսացնել տաղանդը»,- ասում է նա։

Նա կարևորում է նաև սեփական սկզբունքների նկատմամբ հետևողականությունը՝ նշելով, որ մարդը չպետք է նույնիսկ փոքր զիջումների գնա ինքն իր հետ։ Նրա համոզմամբ՝ կամքի ուժը մկան է, որը պետք է շարունակաբար մարզել։

Մամիջանյանն ընդգծում է, որ մարդու համար կարևոր է ոչ միայն այն, թե ինչ են մտածում իր մասին քաղաքական հակառակորդները, այլև այն, թե արդյո՞ք որևէ մեկը կարող է իրեն մեղադրել ստորության, խաբեության կամ դավաճանության մեջ։

«Անտարբերությունից մինչև դավաճանություն շատ կարճ քայլ է»

«Ռանդևուի» բլից հարցերին պատասխանելիս ՝ Հայկ Մամիջանյանը խոսում է նաև իր վախերի և բնավորության մասին։

Նա նշում է, որ վախենում է ոչ այնքան փոփոխություններից, որքան անկանխատեսելի դառնալուց.

«Անտարբերությունից մինչև դավաճանություն շատ կարճ, շատ կարճ քայլ է»։

Խոսելով զգացմունքների մասին՝ Մամիջանյանը նշում է, որ իրեն էմոցիոնալ մարդ չի համարում, թեև բավական սենտիմենտալ է։ Որոշ անձնական և երկրի հետ կապված իրադարձությունների մասին, որոնք իրեն հուզել են, նա նախընտրում է մանրամասներ չպատմել։

Տատիկի հետ վերջին ուղևորությունը դեպի Սևան

Հարցազրույցի ամենահուզիչ դրվագներից մեկը տատիկի մասին պատմությունն է։

Մամիջանյանը հիշում է, որ տատիկի մահից ընդամենը մի քանի օր առաջ նրան առաջարկել էր միասին որևէ տեղ գնալ։ Երբ հարցրել էր՝ ուր կցանկանա գնալ, տատիկը պատասխանել էր՝ Սևան։

Նրանք միասին գնացել են Սևան, վայելել օրն ու վերադարձել։ Մի քանի օր անց տատիկը մահացել է։

«Ես Աստծուն անչափ շնորհակալ եմ, որ էդ պահին ինչ-որ մի հիմարություն պատճառ չդարձավ, որ ես չասեի՝ արի հաջորդ շաբաթ գնանք։ Ինձ կյանքումս չէի ների, եթե արած չլինեի դա»։

Մամիջանյանն այս պատմությունն ամփոփում է կարևոր պատգամով՝ պետք չէ հետաձգել հարազատ և սիրելի մարդկանց համար լավ բան անելը։ Նրանք միշտ չեն լինելու, և պետք է օգտագործել նրանց ինչ-որ լավ բան ասելու կամ անելու հնարավորությունը։

Հարցազրույցի ավարտին նա նշում է, որ հույս ունի՝ իր հարազատներին երբեք ամաչելու առիթ չի տվել, իսկ իր ընտանիքի և մեծերի դրած հիմքերը զուր չեն եղել: