Հոկտեմբեր 30, 2026
«Պրեսսինգ» հաղորդաշարի եթերում Սաթիկ Սեյրանյանի հյուրը «Միասնության թևեր» կուսակցության կառավարման խորհրդի անդամ, «Դի-ԷՍ-ԷՅ Խորհրդատվական խումբ» ընկերության գլխավոր տնօրեն, ՀՀ Պետական եկամուտների կոմիտեի (ՊԵԿ) նախկին ղեկավար, տնտեսական գիտությունների թեկնածու Դավիթ Անանյանն է:
Հարցազրույցի հիմնական թեզերը՝ ստորև.
- Համաձայն եմ Անուշ Սեդրակյանի հետ՝ երեկվա Ազգային ժողովի ծեծկռտուքն ավելի շատ վկայում է ճգնաժամի մասին: Բացարձակ կարևոր չէ՝ ով առաջինը հարվածեց: Դա ճգնաժամ է: Երեկ արձանագրեցինք, որ ԱԺ-ն ոչ միայն այն մարմինը չէ, որտեղ քաղաքական խոսույթ գոյություն չունի, այլև դա այն մարմինը չէ, ուր պետականամետ ու ազգային նպատակներից ելնելով՝ որոշումներ են կայացվում, որովհետև կա մի խումբ՝ իշխող ուժը, որն ազգային ու պետական շահով չի առաջնորդում, և կան ընդդիմադիր երկու ուժեր, ովքեր առավելագույնն են անում հակազդելու համար: Դա մի վայր է, ուր կա հակազդեցությունների ճգնաժամ:
- Հաջորդիվ բերելու են Սահմանադրության փաթեթը… Բաներ կան, որ այս իշխանություններն ամեն կերպ պետք է անցկացնեն: Երեկվա ծեծկռտուքը դրա նախապատրաստության փուլն էր: Քանի որ համընդհանուր, հանրային հակազդեցություն էս պահին գոյություն չունի, Փաշինյանը բաց ասում է՝ ինչ է անելու: Բացեիբաց հայտարարում է, որ մեր Սահմանադրության նախաբանը հակապետական է: Ինչ ուզում, ասում է, որովհետև չկա դիմադրություն:
- Կան տեսակետներ, որ ԵԽԽՎ-ից լեգիտիմություն ապահովելու ճնշում կա: Այդ եզրահանգմանը քաղաքագետները հանգում են՝ ելնելով ԵԽԽՎ զեկույցից, որում ԲՀԿ-ի գողացված ձայների մասին դրույթ կար: Հիմա, ըստ էության, Փաշինյանն ասում է՝ Սահմանադրության նախագիծը կբերեմ ԱԺ, և եթե ինձ այդ 6 ձայնը պակասի, հանրային ճնշում կկազմակերպեմ Խորհրդարանի վրա, և եթե դա էլ չօգնի, կգնամ արտահերթ ընտրությունների: Նա բաց տեքստով ասում է իր մտադրությունների և անելիքների մասին:
- Փաշինյանը հիմա բաց տեքստով ասում է՝ այո՛, Ադրբեջանի պահանջն եմ կատարում, բայց դա համընկնում է նաև մեր շահերի հետ: Հանրային հակազդեցության բացակայության պայմաններում ինքն ըստ էության «ազնվորեն» հանրության առաջ դնում է իր ծրագրերը: Ինքը մի քանի քայլ ընդդիմությունից առաջ է գնում:
- Ընդդիմության օրակարգը մեկն է՝ իշխանափոխություն:
- Լյուդովիկոս 14-րդի փոշին նստել է իր վրա՝ պետությունը ես եմ: Հիմա էլ Հայաստանի հարատևության հարցն է իր հետ կապում:
- Ցավոք, պիտի արձանագրենք, որ Ալիևը շատ լավ պատկերացնում է աշխարհաքաղաքական իրողությունները և կարողանում է հաշվարկելով իր երկրի շահերի օգտին ծառայեցնել: Իսկ Նիկոլ Փաշինյանի և ՔՊ-ի միակ օրակարգն իրենց քաղաքական կյանքը ցանկացած գնով երկարաձգելն է, հետևաբար իրենք չեն էլ հետևում՝ նոյեմբերին ԱՄՆ-ում ընտրություններում ինչ կլինի, Թրամփի դիրքերն ինչպես կփոխվեն, Ուկրաինա-Ռուսաստան ճակատում ինչ վիճակ է՝ ի տարբերություն Ադրբեջանի նախագահի, որն ուշիուշով հետևում է իրադարձությունների զարգացմանը և դիրքավորվում համապատասխան կերպով:
- Եթե մենք խոսում ենք Սյունիք մուտք ու ելքի մասին, այո, ես համաձայն եմ, որ TRIPP-ի վավերացմամբ մենք Սյունիքի վրա այլևս վերահսկողություն չունենք, բայց դա վերջը չէ: Եթե մեզ հաջողվի իշխանափոխություն անել, առկա կոնֆիգուրացիան փոխելու հնարավորություն միշտ կա: Իրան-ԱՄՆ հակամարտության ավարտից հետո Իրանն իր խոսքն ասելու է TRIPP-ի մասին: Եթե մենք աշխարհաքաղաքական խոշոր խաղացողներին բերենք ու մասնակիցը դարձնենք այդ հանգույցին՝ որպես Միջին միջանցքի մեծ հանգույցի մաս, փոխենք դրա նշանակությունը, մենք միշտ կարող ենք խաղալ: Այսօր արձանագրենք՝ ոչ թե կորցրեցինք Սյունիքը, այլ այսօր ունեցանք կորուստներ, որոնք վերականգնելու հնարավորություն՝ շատ բարդ ճանապարհով, բայց ունենք, որովհետև դու նախ և առաջ սեղանի տակից պիտի դուրս գաս ու սեղանի մոտ նստես: Եթե դու կարողանաս ԱՄՆ-ի, Չինաստանի, Ռուսաստանի, Թուրքիայի և ամենակարևորը՝ Իրանի շահերը բերես ու համադրես այստեղ, դու հնարավորություն միշտ ունենալու ես:
- Այո՛, ԱՄՆ-ը պետք է նաև հաշվի նստի տարածաշրջանային այլ խաղացողների շահերի հետ, որոնք համընկնելու են մեր շահերի հետ: Իրանի ռազմավարական շահերը համընկնելու են մեր շահերի հետ: Աշխարհի առաջնահերթությունները բաշխելու գործընթացում տարբեր բաներ են քննարկելու: Բանակցային փաթեթի մեջ Իրանի շահն առնվազն Չինաստանն ու Ռուսաստանը կարող են ներառել: Ցավոք, մենք շատ մեծ ճիգեր պետք է գործադրենք, որ դառնանք բանակցային կողմ ու վերականգնենք մեր սուբյեկտայնությունը, բայց Իրան-Իսրայել, Իրան-ԱՄՆ թնջուկների մեջ Իրանի շահերը կարելի է համադրել մեր շահերի հետ: Հանգուցալուծումն ազգային ուժերի երևան գալն է, իշխանափոխությունը:
- TRIPP-ի համաձայնագիրը միջազգային պայմանագրի ստատուս չունի և իր բովանդակությամբ Հայաստանի Հանրապետության առջև ֆինանսական պատասխանատվություն չունի: Բայց բերեցին Ազգային ժողով, որպեսզի կոլեգիալ պատասխանատվություն դնեն բոլորի վրա, արտաքին խաղացողներին ցույց տան: Ճիշտ է, ընդդիմությունը դիմադրեց, դեմ քվեարկեց TRIPP-ի նախագծին, բայց ՔՊ-ի 63 ձայնը բավարար եղավ այն վավերացնելու համար:
- Ժողովուրդը ՔՊ-ին ձայն չի տվել, որ իրենք գնան, Կաթողիկոս փոխեն: Այդ 600 000 ձայնը, որ իրենք ստացել են, իրենց ձայն չեն տվել Կաթողիկոս փոխելու կամ Սյունիքը հանձնելու համար: Մարդիկ տարբեր շարժառիթներ են ունեցել իրենց ընտրելու համար, բայց ժողովուրդը մանդատ չի տվել նշվածն իրականացնելու համար:
- Դիմադրության ճակատ ձևավորելը ոչ միայն պարտադիր է, այն հրամայական է: Քաղաքական դաշտը բազմազան է բայց իրական ընդդիմադիր դաշտում կան ուժեր, ովքեր կարող են համախմբվել օրակարգային մի քանի հարցերի շուրջ: Պետք է ձևակերպել ազգային-գաղափարախոսական հարցերն ու դնել սեղանի շուրջ: Կհորդորեի նախաձեռնել ընդդիմության համախմբման գործընթացը: Համախմբումը նաև ուժի ցուցադրություն է:
- ԵԱՏՄ զեկույցի մեջ նշված 69-70% գազի գնի թանկացման թվի տակ հաշվարկներ ներկայացված չեն: Ստացվում է՝ ուղիղ 300 դոլարի հաշվարկից հետհաշվարկ են կատարել, որ ստացել են 177.5 դոլար: Հնարավոր է՝ գազի գինը դառնա 300 դոլար: Եթե սահմանի վրա գազի գինը դառնա 300 դոլար, մենք պետք է գումարենք ևս 100 դոլար, ու գազի գինը կլինի մոտ 400 դոլար: Մենք բոլորս գազ ենք սպառում: Ստացվում է՝ մեր աշխատավարձը նույնն է մնալու, բայց մեր ծախսերն ավելանալու են 70%-ով, էլեկտրաէներգիան՝ նույնպես, ամեն ինչ… Մեր գնողունակությունն ընկնելու է: Դա նշանակում է՝ մեր սպառման ծավալներն ընկնելու են: Գազի գնի թանկացումը կունենա նաև մուլտիպլիկատիվ էֆեկտ այն ապրանքների վրա, որոնք մենք արտադրում ենք՝ սննդամթերք, և այլն: Մենք հիմա արտահանման անկում ունենք: Նունիսկ էն արտահանելի ապրանքները, որոնց մեջ գազն ու էներգիան ինքնարժեքի հոդված էին, մրցունակ չեն լինելու դրսում: Այսինքն՝ ոչ միայն սահմանափակումներն են մեզ վրա ազդելու, այլև մեր արտադրած ապրանքներն էլ մրցունակ չեն լինելու: Պատահական չէ, որ Կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանն ասել էր, որ եթե գազի գինը թանկանա, դա կլինի ապոկալիպտիկ սցենար, իսկ Մարտին Գալստյանը ոչ միայն տնտեսությունից ու հանրային ֆինանսների կառավարումից է հասկանում, այլև դրամավարկային քաղաքականության լավագույն մասնագետներից է: Այնպես որ, երբ Նիկոլ Փաշինյանն ասում է, որ Մարտին Գալստյանը տնտեսությունից բան չի հասկանում, դա կոմպլիմենտ է ԿԲ նախագահի հասցեին:
- Այո՛, Ռուսաստանը վերջնագիր է ներկայացրել Հայաստանի իշխանություններին, բայց ես չեմ բացառում, որ Փաշինյանի կողմից դեպի Ռուսաստան դեռ ռևերանսներ կլինեն:
- Ռուսաստանի նկատմամբ ռևերանսներ կլինեն նաև եվրոպական պետությունների կողմից: Հենց հիմա Գերմանիայում ռուսական գազից հրաժարվելու ապոկալիպտիկ սցենարի իրագործումն ենք տեսնում:
- Եվրոպան կարողացավ ռուսական գազի այլընտրանքը գտնել, այն է՝ ԱՄՆ-ը ու Ադրբեջանը կարողացան այդ և այլ եվրոպական երկրների վրա թանկ գներով ռուսական գազը վաճառել:
- Ռուսաստանի վարքագիծն էլ այդքան ազնիվ չէ մեր նկատմամբ: Ճիշտ է, մենք էլ մի բան չենք, անհուսալի ենք և ոչ վստահելի: Աշխարհում բոլորը շարժվում են իրենց շահով: Ոչ մեկը մեր տեղը չի կռվելու, ոչ մեկն իր առաջնահերթությունները թողած՝ չի ընկնելու մեր հետևից, բայց դա չի նշանակում, որ մենք մեր ռազմավարական գործընկերոջը չենք կարողանալու ասել՝ ինչո՞ւ քո պարտավորությունները չարեցիր: Մենք կարող ենք հակադրվել այս կամ այն երկրի, այդ թվում՝ Ռուսաստանի շահի հետ, եթե այդ շահը մեր շահի հետ չի համադրվում, բայց այդ ժամանակ Ռուսաստանն էլ կհասկանա, որ մենք իր շահի հետ հակադրվում ենք, որ մեր պետության շահերն առաջ տանենք, այլ ոչ թե առաջ տանենք իր թշնամու շահը: Ռուսաստանի այսօրվա պահանջը հասկանալի է, բայց այն զուտ քաղաքական է: Այո՛, ես համաձայն եմ Արարատ Միրզոյանի այն մտքի հետ, որ ՌԴ պահանջը մեր նկատմամբ քաղաքական է, բայց հենց այդպես էլ պետք է լինի: Երբ դու համագործակցում ես Ռուսաստանի թիվ 1 թշնամու՝ Եվրոպայի հետ, ինքը լեգիտիմ իրավունք ունի քեզ հարցեր ուղղելու: Ռուսաստանն էլ որոշ դեպքերում մեր շահերի դեմ բանակցությունների է գնացել մեր թշնամիների հետ: Ռուսաստանը սա էլ պետք է հասկանա ու հաշվի նստի այն փաստի հետ, որ մենք էլ իրեն հարցեր ունենք:
- Պուտին-Փաշինյան հավանական հանդիպման ամսաթիվ չկա: Ընդ որում, ռուսական կողմն է ասել՝ կգաս Մոսկվա, կխոսենք: Սա էլ սպասում է՝ երբ իրեն կկանչեն Մոսկվա: Բայց ռուսական կողմն ակնկալում է, որ սա իրենց հարցերի հստակ պատասխաններով պետք է գնա Մոսկվա: Ենթադրվում է՝ մինչև հանդիպման անոնսավորումը բազմաթիվ իրադարձություններ կարող են տեղի ունենալ:
- Եթե գնա Մոսկվա ու ասի՝ գնում եմ Եվրամիություն, ինչ ուզում եք՝ արեք, արդեն ոչ թե ապոկալիպտիկ սցենարի հետ գործ կունենանք, այլ հենց ապոկալիպսիսի հետ: Հայաստանը դառնում է անպաշտպան մի տարածք, մենք մնում ենք թուրք-ադրբեջանական տանդեմի բաց երախի առաջ մեն մենակ: Մենք այս պահին ռազմական, արտաքին-անվտանգային այլընտրանք չունենք: Տարբեր երկրներից կարող ես զենք ձեռք բերել, բայց դու ոչ մի պայմանագիր ու համաձայնագիր չունես որևէ երկրի հետ, որը գալու է ու քո արտաքին անվտանգային բացերը փակի: Հիմա, լավ թե վատ, ՀԱՊԿ-ը կա, եթե դա էլ չլինի, 102-րդ ռազմաբազան ու սահմանապահներին էլ հանես, ի՞նչ ես անելու: Մնում ես միայնակ, և թուրք-ադրբեջանական տանդեմը Հայաստանի հետ կվարվի այնպես, ինչպես կթելադրի իր քաղաքական նպատակահարմարությունը: Կարող է լինել նաև տնտեսական և ժողովրդագրական ինտերվենցիա: Անպայման չէ՝ տանկերով մտնեն, կամաց-կամաց… այդ 300 000 ադրբեջանցիներն էլ կգան Հայաստան, տներից կհանեն, կհիմնավորվեն…
- Այո, համոզված եմ, եթե Իրանը մտավ Սյունիք, կյանքում չի գնա այդտեղից: Իրանը մեզ բարեկամ ու դաշնակից երկիր է, բայց նույն իրանցու հետ եթե դու զրուցում ես, ինքն է ասում՝ ի՞նչ եք կարծում, եթե մենք գանք, հետո դուրս կգա՞նք էդտեղից… Իհարկե, չէ:
- Ես կարծում եմ, որ Մոսկվայի հանդիպումը լինելու է մի քիչ ավելի ուշ և լինելու է հակառակը. գնալու է՝ հանձնվի: Բայց ոչ մի սցենար մեզ համար լավը չէ: Իր քայլերի արդյունքում՝ երկու կողմերն էլ իրեն դեմ են տվել պատին… Որևէ ընտրություն մեզ համար ցավալի է լինելու: Մեկը՝ մեծ ծավալներով, մյուսը՝ որոշակիորեն փոքր ծավալներով: Նախկինում կոմպլեմենտար քաղաքականություն էինք վարում, որպեսզի ունենայինք բալանսավորված քաղաքականություն, հիմա դու եկել, պատին ես դեմ առել, որ կա՛մ էս պիտի ընտրես, կա՛մ էն: Երկուսն էլ չարիք են: Մեկին ընտրելը չարիք է մյուս կողմից: Սրան ընտրելը չարիք է էս կողմից: Մենք եկել ենք այն իրավիճակին, որ մեր ղեկավարն ընտրություն պիտի անի չարիքներից վատի ու վատագույնի մեջ:
- Ցանկացած օրակարգ, որ Փաշինյանն այսօր սպասարկում է, անձամբ իր և ՔՊ-ի քաղաքական կյանքը երկարաձգելու համար է արվում: Այո՛, ինքը խաղում է ժամանակի վրա: Ու դրա համար ինքը պետք է քաղաքական դաշտը մասնատի, ժողովրդին ավելի անտարբեր դարձնի… Կարծում եմ՝ ունի հետազոտություններ, որ եթե 3-4 ամիս հետո գնա արտահերթ ընտրությունների, ինքը կունենա այդ սահմանադրական մեծամասնությունը:
- Եթե ՔՊ-ն ՏԻՄ-երի իրական պատկերն է ուզում տեսնել, պետք է նայի մասնակցությանը: Այն 5 տեղերում, ուր ՔՊ-ն մրցակից չի ունեցել և հավաքել է 92-97 % ձայներ, եղել է մոտ 39% մասնակցություն: Իրենք պետք է սրա մասին մտածեն, որ որտեղ ՔՊ-ն եղել է միակ առաջադրվածը, ժողովուրդն ընտրության չի գնացել: Փաշինյանը պայքարի նոր ասպարեզ է դնում քաղաքական դաշտում, ուզում է ունենալ իր ուզած ընդդիմությունը:
- Այսօր Հայաստանում ընտրապայքարի դաշտը քաղաքական առումով գրավիչ չէ, բայց վտանգավոր է: Այսօր մարդիկ ընտրությունների գնալը համեմատում են արկածախնդրության հետ: Իշխանությունը միտումնավոր այնպիսի իրավիճակ է ստեղծում, որ ՔՊ-ն լինի մրցակցությունից դուրս:
- Պատմությունը ցույց է տալիս, որ սրանց ընտրություններով հեռացնելը հեռանկարային առումով իրագործելի չէ, կա՛մ պետք է ժողովրդական զարթոնք լինի, կա՛մ ընտրությունները և ժողովրդական զարթոնքը՝ միասին: Իմ կարծիքով՝ լավագույն սցենարը երկուսն իրար հետ իրագործումն է: Դրա համար պետք է ոչ թե քաղաքական ուժերի միավորվելու, այլ համախմբման առաջարկ, ու դա միակ ելքն է: Կարողությունների ու ռեսուրսների համախմբումը ժողովրդին պետք է ոտքի հանի: Պետք է համախմբվել գաղափարի շուրջ:
Մանրամասները՝ տեսանյութում:
—
168: Կարսի անկման ու 1920-ի հայ-թուրքական կործանարար պատերազմի գլխավոր դասերը
Հոկտեմբեր 30, 2026
ՀՀԿ ԳՄ անդամ Էդուարդ Շարմազանովը գրել է․
«Կարսի անկման ու 1920-ի հայ-թուրքական կործանարար պատերազմի գլխավոր դասերը։
1920-ին այս օրը ընկավ Կարսը։
1920-ի գարնանը թուրքական բանակը պատրաստ էր արշավել Հայաստանի Հանրապետության վրա։
Այդ ժամանակ պատերազմի գաղափարին չէր սատարում Սովետական Ռուսաստանը։
1920-ի ամռանը խորհրդային կառավարությունը առանձին-առանձին բանակցեց Լևոն Շանթի գլխավորած հայկական և Սամի Բեքիրի թուրքական պատվիրակությունների հետ, առաջարկեց ազգագրական սահմանի սկզբունքը, ինչը հաջողություն չունեցավ։
Հայաստանի կառավարությունը 1920-ի օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում Սովետական Ռուսաստանի հետ կնքեց պայմանագիր,որի համաձայն Ղարաբաղում, Նախիջեւանում եւ Զանգեզուրում տեղակայվելու էին ռուսական զորքերը՝ ապահովելով հայ բնակչության անվտանգությունը։
Այսինքն ՝Հարավային Կովկասում գլխավոր դերակատարը, հայ բնակչության անվտանգության երաշխավորն ու մեր հիմնական գործընկերը պետք է դառնար Խորհդային Ռուսաստանը։
Բայց Արեւմուտքը չէր ցանկանում դրա հետ հաշտվել ու ծրագրել էր տարածաշրջանից դուրս մղել Խորհրդային Ռուսաստանին։
Այդ պայմաններում Սևրում 1920 թվականի օգոստոսի 10-ին կնքվեց Սևրի հաշտության պայմանագիրը, որով Անտանտի երկրները և Թուրքիայի սուլթանական կառավարությունը ճանաչում էին Ազատ ու Անկախ Հայկական պետության գոյությունը։ Սակայն քեմալական կառավարությունը չընդունեց այդ պայմանագիրը։
Դա թղթե վրա շատ հայանպաստ, բայց իրականում՝ Ռուսաստանին Հարավային Կովկասից դուրս մղելու պայմանագիր էր։
Մենք ունեինք ընտրություն` կամ Ռուսաստա՞ն, կամ՝ Արեւմու՞տք/Անտանտի երկրներ/:
Ընտրեցինք Արեւմուտքը, որը մի քանի ամսից հանգեցրեց ՀՀ կործանմանը։
Այդ ամենից օգտվեց Քեմալական Թուրքիան ու սերտացրեց իր հարաբերությունները Սովետական Ռուսաստանի հետ՝ ստանալով վերջինից նույնիսկ ռազմական օգնություն։
1920 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին Հայաստանի սահմանների մոտ թուրքերը կենտրոնացրին 50 հազարանոց բանակ, 306 հրանոթ։ Հայաստանի Հանրապետությունը սահմանի վրա ուներ 30-35 հազար զինվոր, 56 հրանոթ, 184 գնդացիր։
Սեպտեմբերի 22-ին թուրքական զորքերը Քյազիմ Կարաբեքիրի գլխավորությամբ ներխուժեցին Հայաստան՝ շարժվելով Օլթիի, Սարիղամիշի, Կաղզվանի, Իգդիրի ուղղությամբ։
Հայաստանի համար ստեղծված ծանր պայմաններում կառավարությունը սեպտեմբերի վերջին դիմեց Անտանտի երկրներին՝ Սևրի պայմանագիրն իրագործելու, ռազմական ու նյութական օգնության խնդրանքով, սակայն Թուրքիայում իրենց շահերը հետապնդող գերտերությունները մերժեցին որևէ օգնություն տրամադրել։
Կրկնում եմ ՝ Հայաստանն օգնության խնդրանքով դիմեց դաշնակից Արեւմուտքին/Անտատի երկրներին/,սակայն ստացավ մերժում։
Սա հատուկ ասում եմ այսօր Արեւմուտքի ու ՆԱՏՕ-ի հետ հույսեր կապողներին։
Սեպտեմբերի 29-ին թուրքական զորքերը գրավեցին Սարիղամիշը և Կաղզվանը, հոկտեմբերի 30-ին՝ Կարսը, նոյեմբերի 7-ին՝ Ալեքսանդրապոլը, նոյեմբերի 12-ին՝ Աղինը։
Նոյեմբերի 15-ին Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունն ընդունեց դեռևս նոյեմբերի 8-ին թուրքերի առաջարկած ծանր պայմանները։
1920-ի դեկտեմբերի 2-ին կնքվեց Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը։
Թուրքական արշավանքը հսկայական վնաս հասցրեց հայ ժողովրդի արևելյան հատվածին։
Թուրքերը կոտորեցին 198 հազար մարդ, ավերեցին ավելի քան 140 բնակավայր՝ պատճառելով 20 միլիոն ռուբլու (ոսկով) վնաս։
Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը մեր պատմության ամենախայտառակ պայմնագրերից էր. այդ պայմանագրով Թուրքիային էր անցնում Կարսի մարզն ու Սուրմալուի գավառը, իսկ Նախիջևանը, Շարուրի, Շահթախթիի շրջանները հայտարարվում էին ժամանակավորապես Թուրքիայի հովանավորության ներքո գտնվող տարածքներ, որոնց հետագա ճակատագիրը պետք է որոշվեր հանրաքվեի միջոցով։
Հայաստանը զրկվում էր զինապարտության հիմունքով բանակ պահելու իրավունքից, հայկական բանակի թիվն ամրագրվում էր 1500 զինվորի, 8 թնդանոթի և 20 գնդացրի չափով։
Թուրքիան պարտավորվում էր զինված օգնություն ցույց տալ Հայաստանին ներքին և արտաքին վտանգի դեպքում՝ ըստ հայկական կառավարության դիմումի։
Այս աղետալի պայմանագիրը կյանքի չկոչվեց, քանի նոյեմբերի29-ից-դեկտեմբերի 2-3-ը Հայաստանում ձեւավորվեց նոր՝ Խորհրդային Հայաստանի իշխանություն։
Սա է իրական պատմությունը Կարսի անկման վերաբերյալ։
Հետագայում 1921-ի մարտի 16-ի եւ 1921-ի հոկտեմբերի 13-ի Մոսկվայի եւ Կարսի պայմանագրերով Կարսի մարզն անցավ Թուրքիային։
Մոսկվայի ու Կարսի պայմանագրերն Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի պես հայանպաստ չէին։
1920-ականներին Քեմալական Թուրքիան աստիճանաբար սառեցնում էր իր հարաբերությունները Խորհրդային Ռուսաստանի հետ ու դառնում է հստակ դեպի Արեւմուտք կողմնորոշում ունեցող պետություն։
Արեւմուտքը «քցեց» Հայաստանին, իսկ Թուրքիան՝ Խորհրդային Ռուսաստանին՝ հետագայում դառնալով ՆԱՏՕ-ի անդամ։
Իսկ որո՞նք են Կարսի անկման եւ 1920-ի հայ-թուրքական պատերազմի գլխավոր դասերը։
- Արեւմուտքը գեղեցիկ խոսում է, բայց նույնքան գեղեցիկ էլ «փուռն է տալիս» հայերիս։
- Թուրքիան նույնքան գեղեցիկ խոստումներ է տալիս Ռուսաատանին ու հետո «քցում» վերջինիս ՝դաշնակցելով Արեւմուտքի հետ»։
—
RFE/RL – Armenian Authorities Drop Case Against Man Who Feared Post-Election U
- RFE/RL’s Armenian Service
Law-enforcement authorities have dropped criminal charges against a Russia-based Armenian national who voiced fears of post-election unrest in Armenia when he arrived in Yerevan to vote in the June 7 parliamentary elections.
The man, Hovannes Sahakian, was interviewed by the Shant TV channel on his arrival at the Zvartnots airport on June 7. He said he and his wife will fly back to Moscow hours after casting ballots.
“The situation may get messy,” explained Sahakian. “We are here with the kids and don’t want to get into trouble.”
Sahakian was arrested at Zvartnots later that day as he was about board a return flight to the Russian capital. Armenia’s Investigative Committee charged him with failure to alert relevant authorities about a planned “usurpation of power” in the country.
Sahakian was released from custody but banned from leaving the country. He denied the accusations carrying fines and up to one month in prison. Sahakian’s lawyer, Karine Margarian, insisted that he simply expressed his concerns about possible post-election developments and did not speak of any coup plots.
Margarian said on Friday that the investigators have decided to close the criminal case after concluding that her client did not commit any crimes.
“After our five-month struggle, the criminal prosecution initiated against Hovhannes Sahakian was terminated,” she wrote on Facebook.
Sahakian’s arrest came amid allegations by Prime Minister Nikol Pashinian’s aides and political allies that Armenians living in Russia are paid to travel to the country and vote for the main opposition Strong Armenia alliance led by Russian-Armenian billionaire Samvel Karapetian. They did not offer any proof of the allegations brushed aside by opposition leaders.
On the eve of the disputed elections, Pashinian’s entourage openly warned the expats and especially men not to come to Armenia to cast ballots. A deputy chief of Pashinian’s staff and a news website controlled by the ruling Civil Contract party said that the men would be called up for short military service immediately after entering the country. Scores of them were reportedly drafted in the wake of the polls.
In March, the Armenian authorities claimed that a foreign, presumably Russian, intelligence service is pressuring wealthy Armenians doing business abroad to support Pashinian’s election challengers. The Investigative Committee opened a relevant criminal case at the time. Nobody is known to have been indicted in that probe.
Nevertheless, Pashinian’s party hastily pushed through the parliament on July 1 a law that effectively disenfranchised hundreds of thousands of Armenians living abroad and Russia in particular. The Armenian opposition says the law runs counter to Armenia’s constitution which guarantees “universal, equal, free and direct suffrage” for all citizens without setting any residency requirements.
Later in July, opposition lawmakers appealed to the Constitutional Court to declare the disenfranchisement unconstitutional. The court is scheduled to start formally considering the appeal on December 22.
—
Opposition Leaders Respond To Pashinian’s Threats
- Shoghik Galstian
Armenia’s two main opposition groups continued to reject on Friday Prime Minister Nikol Pashinian’s draft of a new Armenian constitution demanded by Azerbaijan, responding to his threats to bar them from possible snap parliamentary elections.
“[Azerbaijani President Ilham] Aliyev’s constitution cannot be adopted in Armenia,” said Narek Karapetian, the parliamentary leader of the Strong Armenia alliance. “The leader of a neighboring country cannot dictate our constitution.”
He said that although the text of the constitution drafted by the Armenian government early this year has still not been published, even the “scant” information about it released by Pashinian’s political allies is “very concerning.”
The ruling Civil Contract lacks a two-thirds majority in the Armenian parliament required for putting the draft on a mandatory referendum. Pashinian threatened on Thursday to stage street protests in a bid to secure the missing votes from Strong Armenia and the other opposition bloc, Hayastan.
“If this scenario also fails, we will head to snap elections on the condition that there is a 100 percent guarantee that the current parliamentary opposition will not be in the next parliament,” he warned.
“Our people have given us a mandate to prevent the adoption of Aliyev’s constitution,” countered Hayastan’s Anna Grigorian. “It is simply impossible to expect us to vote for the text of the constitution so that it can be put to a referendum.”
Karapetian rejected Pashinian’s threats more implicitly. He said his bloc headed by his billionaire uncle Samvel Karapetian is undaunted by “public pressure” threatened by Pashinian.
“If we see that we must stand like a wall before our adversary, what can that pressure achieve?” he told journalists. “A large part of our society exerts a different kind of pressure [on the opposition] — pressure to ensure we don’t take the bait offered by our adversary.”
Karapetian also pointed out that Pashinian admitted earlier this week that he does not know whether the change of the constitution sought by him would certainly be enough for Baku to sign an Armenian-Azerbaijani peace treaty initialed in Washington last year.
“When I get the answer to that question I will come out and make clear whether or not I guarantee that,” the premier told a news conference on Thursday.
“Even if he produces some document stating that the treaty will be signed following the change of the constitution, it cannot constitute a genuine or fair guarantee because the Armenian people have witnessed how the Pashinian-Aliyev duo has devised numerous schemes detrimental to Armenian interests,” said Grigorian.
—
Iran Still Concerned About ‘Trump Route’ Through Armenia
- RFE/RL’s Armenian Service
Despite assurances made by the Armenian government, Iran remains concerned about its plans to open a U.S.-run transit corridor for Azerbaijan along the Armenian-Iranian border, the Islamic Republic’s ambassador in Yerevan said on Friday.
“We have serious concerns on this issue and expect Armenia to give us confidence that there will be no presence of any foreign forces on the Armenian-Iranian border and nobody could create a danger for Iran along that border and adjacent areas,” Khalil Shirgholami told journalists.
“Armenian officials at the highest level have repeatedly affirmed that no such precedent will ever occur,” he said. “It is precisely this mutual trust that we view as the guarantee that this project will never deviate from its course or pose any threat to Iran. So we should wait for further developments and see how the process unfolds.”
The remarks contrasted with Iranian Foreign Minister Abbas Araghchi’s comments to the press made during his October 16 trip to Yerevan. Araghchi said the Iranians “trust our Armenian brothers” and believe “they are doing nothing that would compromise Iran’s security.”
The issue was high on the agenda of Armenian Foreign Minister Ararat Mirzoyan’s October 5 talks in Tehran with Araghchi as well as Iran’s President Masoud Pezeshkian and parliament speaker Mohammad Bagher Ghalibaf. Mirzoyan said afterwards that Tehran is “satisfied” with Yerevan’s assurances on the planned Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP).
Earlier this week, the Armenian parliament ratified a U.S.-Armenian framework agreement on practical modalities of the TRIPP. The agreement calls for the creation of a joint venture that will build and manage for at least 49 years a railway, a road, energy supply lines and other infrastructure connecting Azerbaijan to its Nakhichevan exclave and Turkey. The U.S. government will own 74 percent of the TRIPP Development Company (TDC).
Mirzoyan said last week that a private TRIPP operator to be hired by the company may well have its own security service. But he insisted that this would not amount to U.S. military or security presence along Armenia’s border with Iran. Also, Mirzoyan and other Armenian leaders have repeatedly denied opposition claims that the transit arrangement could call into question Armenian control of the strategic border.
Shirgholami stressed the importance of “mechanisms” for the implementation of the TRIPP project which have yet to be worked out.
“We hope that the Armenian government will have a correct, vigilant and cautious approach in the preparation and development of these mechanisms and that these mechanisms will be worked out in the best interests of Armenia,” the envoy said. “Depending on any situation on the ground, we will make decisions and express our views on them.”
In his words, Tehran is also seeking a special “format for discussions” with the Armenian side which would “enable us to resolve any challenges very quickly should they emerge.”
—
RFE/RL – Judge Risks Dismissal After Refusing To Try Armenian Church Head
- Anush Mkrtchian
The Armenian government has initiated disciplinary proceedings against a judge who recently recused himself from the controversial trial of Catholicos Garegin II.
The supreme head of the Armenian Apostolic Church as well as six archbishops and bishops were indicted and banned from leaving Armenia in February one day after Prime Minister Nikol Pashinian pledged to prevent an Armenian episcopal conference in Austria.
The accusations levelled against them stem from the defrocking of another, pro-government bishop involved in Pashinian’s efforts to oust the Catholicos. Their lawyers maintain that Armenian courts and law-enforcement bodies have no jurisdiction over internal church affairs.
Their trial began on August 7 in the town of Vagharshapat encompassing the Echmiadzin seat of the Catholicos. The opening court hearing lasted for only several minutes, with the presiding judge, Hakob Manukian, recusing himself from the case. Manukian cited a conflict of interest, arguing that he had received a lawyer’s license from Ara Zohrabian, Garegin’s chief lawyer who used to head the national bar association.
Armenia’s Supreme Judicial Council (SJC) confirmed on Friday that it has received a letter from the Justice Ministry demanding disciplinary action against Manukian. A spokesperson for the judicial watchdog declined to clarify whether the ministry is demanding the judge’s dismissal.
According to the Hraparak and Zhoghovurd newspapers, the demand is related to his refusal to try Garegin. The SJC will meet to consider it November 16.
Following Manukian’s recusal, the case was assigned to another Vagharshapat judge, Serzh Rushanian. The 29-year-old judge ruled on August 28 that Garegin and the other clergymen should be tried by a court in Yerevan.
However, that court proved just as reluctant to take over the high-profile case condemned by the Armenian Church and government critics as a travesty of justice. Armenia’s Court of Cassation sent the case back to Rushanian before the latter resumed the trial on September 18.
The next session of the trial was slated for Friday. Rushanian rescheduled it for November 6 at the last minute.
The pro-government former bishop, Gevorg Saroyan, was defrocked shortly after Garegin dismissed him as head of a church diocese in Armenia. With Pashinian’s encouragement, Saroyan refused to obey the decision and went on to challenge it in court. A district court ruled in January that Saroyan must be reinstated pending its verdict on the lawsuit. Garegin and the six other bishops are accused of obstructing the execution of that court order.
The same court threw out Saroyan’s appeal last week, saying that the appointment and dismissal of diocese primates is the exclusive prerogative of the Catholicos. The decision raised more questions about the legality of the charges brought against Garegin. His lawyers say they will have to be dropped if it is upheld by higher courts.
Pashinian pledged to reinvigorate his campaign after winning disputed parliamentary elections held in June. The church and its backers view it as a gross violation of the church’s separation from the state guaranteed by Armenia’s constitution and other laws.
—
Leaders of Norway, Finland hold calls with Putin then Zelenskiy
Finnish President Alexander Stubb and Norwegian Prime Minister Jonas Gahr Stoere held phone calls on Tuesday with Russian President Vladimir Putin followed by Ukrainian President Volodymyr Zelenskiy, Reuters reported.
The call with Putin related to upcoming meetings in Abu Dhabi, Stubb’s office said. Zelenskiy said on Friday that negotiators from Ukraine, Russia and the US had agreed to technical-level meetings there in early November.
Western European leaders have mostly shunned contact with Putin since Russia launched its full-scale war in Ukraine in February 2022. Moscow has frequently accused European governments of stoking the war by arming Ukraine and refusing direct talks.
Stubb said in a statement on his conversation with Putin: “The discussion was frank and substantive. We are neighbouring countries to Russia. The outcome of this war will have a direct impact on our and broader European security. Ending the war requires direct discussions.”
Zelenskiy’s aide told reporters in a WhatsApp chat that the president had spoken with Stubb and Stoere afterwards.
Russia has contrasted the stance of Western European leaders with that of US President Donald Trump, who has engaged with Putin and tried – so far without success – to broker a peace agreement.
Stubb and Stoere participated in the call as leaders of their respective countries and did not speak on behalf of Europe as a whole, they said, adding that the two Nordic nations will continue their longstanding support for Ukraine.
Stoere and Stubb met US special envoy Steve Witkoff and Zelenskiy in Oslo last week, a day before Witkoff met Putin in St Petersburg.
The Kremlin said after the Putin-Witkoff talks that Russia was willing to resume US-mediated peace talks with Ukraine in November, for the first time since February.
The Kremlin said in its readout that Putin “assessed the situation in the conflict zone in Ukraine, recalling the root causes of the conflict, and emphasized that achieving a just and lasting peace is possible only if Russia’s legitimate interests are fully taken into account.”
The Russian president pointed to the “confrontational policies of the EU and NATO, which lead to the prolongation of hostilities.”
Published by Armenpress, original at
—
Fastest turnout in 45 years as Israelis head to polls
Israelis surged to the polls at the fastest rate in 45 years on Tuesday in what voters described as the most consequential election in their history.
In the first election since the October 7, 2023, Hamas-led attacks, voters are passionately engaged over the trauma of the country’s deadliest day, and the ensuing wars in Gaza, Lebanon and Iran, Reuters reported.
Policies of Netanyahu’s right-wing coalition have been divisive at home and have deepened Israel’s international isolation, but he has defended his record as the only leader with the mettle to face Israel’s foes.
Netanyahu, Israel’s longest-serving leader with 19 years in office, is an unmatched political survivor, and his nationalist politics are increasingly entrenched. Israel’s fragmented system makes it difficult for an array of opponents to force out his coalition of right-wing, far-right and ultra-Orthodox parties.
His main rival Gadi Eisenkot, a military ex-chief of staff and security hawk, aims to unseat him with the support of parties on the right and centre, as well as the rump of an increasingly marginalised left. Opinion polls show a close race, with neither leader facing an easy path to power.
Voters began casting ballots after polling stations opened at 7 a.m. (0500 GMT). The polls close at 10 p.m. (2000 GMT).
The Central Elections Committee reported that 16.7% of eligible voters had already cast their ballots within the first three hours, the fastest early turnout rate since 1981.
Published by Armenpress, original at
—
Armenia’s culinary heritage showcased at French Embassy event as part of COP1
A tasting event featuring French-Armenian Michelin-starred chef Alain Alexanian was held at the Embassy of France in Armenia as part of COP17 on Biodiversity and the “HATIK: Preserving and Valuing Endemic Seeds for Food Sovereignty and Climate Change Adaptation” project.
The HATIK project is coordinated by the Lyon Metropolis in cooperation with Yerevan Municipality and co-funded by the French Ministry for Europe and Foreign Affairs. The project was implemented at the initiative of the Center for Applied Botany Resources (CRBA), in partnership with the Scientific Center of Agrobiotechnology of the Armenian National Agrarian University and the GOTI NGO. The Office of the United Nations High Commissioner for Refugees is also among the initiative’s institutional partners.
Preparations for the tasting and menu were carried out jointly with the team and students of the French-Armenian Vocational Training Center as part of the Lyon–Yerevan cooperation.
France’s Ambassador to Armenia, Florian Escudié, said in his remarks that the event was a unique presentation of Armenian culture, agriculture and gastronomy, reminding participants that Armenia and France have a special relationship. In the Ambassador’s view, close cooperation makes it possible to implement such projects.
“Armenian-French friendship has very deep roots. But we should not look only at the roots; we also need to see what grows from them. Diversity is not an abstract idea; it is in the food we taste and the seeds we grow. With this event, we are truly valuing the threefold potential of biodiversity found in Armenian seeds. We also appreciate their gastronomic potential. The HATIK project has a simple and shared goal: to collect, value and pass on knowledge about seeds and the flavors they contain. All of this needs to be documented in order to protect them better,” the Ambassador said.
He noted that this summer, a group of scientists had collected various varieties of seeds resistant to different climatic conditions from 300 farmers in nine regions of Armenia. The project aims to contribute to Armenia’s self-sufficiency and resilience. According to the Ambassador, a better understanding of biological heritage makes it possible to better withstand climate change.
“Armenia has a great need to develop its agricultural resources and knowledge. As you know, Russia has closed its doors to Armenian agro-industry. You understand very well the impact this has on local businesses and the economy. Fortunately, Armenia has friends in Europe who helped it in this situation. Today’s event gives meaning to the spirit of this cooperation as we taste delicious Armenian dishes. In doing so, we express our gratitude to Armenian farmers. Armenian agriculture is also of interest to European consumers, so the French Embassy is also working to find solutions in this sector. This means taking concrete logistical steps to find new partners and helping Armenia bring its agriculture into line with European standards,” Escudié said.
The diplomat noted that preserving Armenia’s agricultural heritage is important for ensuring an independent and secure future. According to him, the event celebrates Armenian cuisine by conveying the distinctive characteristics of the seeds and the knowledge passed down from generation to generation.
Olivier Araujo, Vice-President of the Lyon Metropolis for International Relations and Tourism, said in his remarks that the previous day he had visited Tsitsernakaberd with great emotion to pay tribute to the memory of the victims of the Armenian Genocide.
“There are places where words are secondary and silence says more than speeches. I have boundless respect for the Armenian people, who, after so many tragedies, have managed to survive and preserve their identity, culture and dignity. The commemoration reminded me of an important conviction: memory belongs not only to the past; it also gives us a sense of responsibility for the future, a responsibility to protect human dignity and to keep solidarity among peoples alive, especially in difficult times,” Araujo said.
He added that this is precisely what gives Armenian-French relations a special dimension. In his view, this is not merely cooperation formed by circumstances, but a commitment forged through history and passed down from generation to generation.
“The great challenges of our time extend beyond the borders of our territories; therefore, local authorities today have a crucial role to play in developing international relations by supporting the deepening of diplomatic ties between states. We want to develop decentralized cooperation based on trust, mutual respect and beneficial outcomes. Our relations with Yerevan fit perfectly into this framework. The agreement renewed in 2025 obliges us to cooperate closely in a number of key areas,” Araujo said.
According to him, gastronomy is one of those areas, and the HATIK project contributes to preserving Armenian endemic seeds, as well as protecting biodiversity and agricultural knowledge. Araujo noted that preserving seeds also means preserving memory.
“Gastronomy is much more than simply a shared pleasure. It tells the story of our native environment and our attitude toward nature. Cuisine is also a form of diplomacy. Our new mandate makes decentralized cooperation an instrument of economic diplomacy. We have also come to learn from you, and in this spirit, we want to deepen relations with Armenian authorities and local stakeholders,” the Lyon Metropolis representative said.
Chef Alain Alexanian, in turn, noted that although he was born in Lyon, considered the center of French gastronomy, he feels deeply connected to Armenia, respects the land, lives according to the rhythm of the seasons and recognizes the importance of passing culinary traditions down through generations.
“Agriculture and science go hand in hand, so I try to view gastronomy in the context of the world around us. As president of the Center for Applied Botany Resources (CRBA), I would like to note that our message at COP17 is central: protecting biodiversity through the plate as well. The living world is not preserved only in laboratories and international agreements; it is preserved through everyday care, in our fields, gardens and kitchens. With the agronomic and culinary support of expert Tatev Grigoryan, as well as the participation of students from the French-Armenian Vocational Training Center, we are bringing responsible gastronomy to life. It is our shared responsibility to preserve the treasures of Armenian soil and grape varieties, which are true shields against climate change,” Alexanian said.
He emphasized that, for him, preparing food has become an _expression_ of responsibility and commitment to the planet, and promised to present traditional yet reimagined cuisine during the event. Following the official remarks, a selection of delicacies was served to those present under his direction.
The appetizers included bites of rye bread topped with goat cheese, sun-dried tomatoes and purple basil; wild mallow accompanied by a thin slice of basturma, flaxseed bread and grilled mountain fruit; and lavash rolls filled with aveluk (wild sorrel) and red onion, served with rosehip jam and mountain herbs.
The main courses included a rustic pumpkin dish with a thick sindz sauce, topped with strands of suluguni cheese, as well as Van mushosh made with green lentils and t’hal (dried meat), garnished with fresh sprouts and diced pumpkin.
The desserts included Armenian gata made with churned butter, dried fruits and wild thyme; anoush apur, a traditional Armenian sweet soup made with native wheat and roses; and a dish made with toasted wheat flour (pohindz), grape jam and fresh mint.
Published by Armenpress, original at
—
Armenia’s deputy FM highlights human rights in biodiversity action at COP17
Armenia’s Deputy Minister of Foreign Affairs and International Trade Ani Avetisyan delivered remarks at the closing segment of the “Human Rights-Based Biodiversity Action: The Way Forward from Yerevan” event at COP17.
Avetisyan highlighted the importance of the day-long event organized by Armenia’s COP17 Presidency and the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR).
The event provided an opportunity for national delegations, international organizations, civil society representatives, and major groups of the Convention on Biological Diversity to discuss approaches to and the vision for rights-based implementation of the Convention.
The ministry said in a press release that Avetisyan addressed the interconnectedness of biodiversity conservation efforts and several fundamental rights, emphasizing the importance of meaningful participation by major groups, including Indigenous Peoples and Local Communities (IPLCs).
It was emphasized that human rights must be reflected not only in international commitments but also in national biodiversity policies. The outcomes of COP17 should help the Parties to the Convention identify challenges in national implementation and strengthen their national frameworks.
Published by Armenpress, original at
—